مجله حقوقی دادگستری

مجله حقوقی دادگستری

نحوه تقسیم مسئولیت بین عاملان زیان در فقه اسلامی و قانون مجازات اسلامی سال 1392

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان
محمود کاظمی 1
علی قسمتی تبریزی 2
1 گروه حقوق خصوصی و اسلامی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
2 عضو هیأت علمی دانشگاه سمنان
10.22106/jlj.2023.541238.4487
چکیده
در فرضی که چند عامل مشترکاً در وقوع یک حادثه دخالت دارند و زیان حاصله مستند به تمام آن‌هاست، برای تقسیم مسئولیت بین عاملان زیان، در نظام‌های حقوقی دنیا معیار‌های مختلفی مطرح شده و سرانجام این امر به اختیار دادگاه نهاده شده تا با لحاظ تمام عوامل، سهم هر یک را به طور منصفانه معین کند، اما در حقوق اسلام بر مبنای ادله نقلی و عقلی، نظریه تساوی مسئولیت پذیرفته شده است. با تصویب قانون دیات این نظر وارد حقوق موضوعه ایران شد، اما رویه قضایی تحت تأثیر دکترین و با این توجیه که تساوی مسئولیت مبتنی بر فرض برابری تأثیر هر یک از عاملان زیان است، با ارجاع امر به کارشناس، به زعم خود سهم هر یک از عاملان را بر مبنای میزان تأثیر او در ایجاد زیان معین می‌کرد. با تصویب قانون مجازات اسلامی در سال 1392، این رویه محاکم در برخی ‌از صور اجتماع اسباب (مواد 526 و 527) در شمایل قانون درآمد؛ در حالی‌ که در فروض ‌دیگر (مواد 453، 528 و 533) همچنان از نظریه تساوی مسئولیت پیروی شده است. اتخاذ معیارهای مختلف از سوی قانون‌گذار که تشتت آراء را در پی دارد، توجیه منطقی ‌ندارد و شایسته یک نظام حقوقی منسجم نیست؛ افزون بر این، عدول از نظریه تساوی مسئولیت در برخی فروض، خلاف موازین شرع به نظرمی‌رسد. در این مقاله ضمن تبیین مبانی‌ عقلی و نقلی نظریه تساوی مسئولیت در فقه اسلامی‌، از نتایج آن در تفسیر مواد قانون مجازات اسلامی ‌و تعیین موضع قانون‌گذار در موضوع حاضر استفاده می‌شود.
کلیدواژه‌ها
اجتماع اسباب
اشتراک در زیان
سبب و مباشر
قارصه
مبانی‌ تساوی مسئولیت
موضوعات

عنوان مقاله English

The apportionment of damages between tortfeasors in Fiqh and Iranian Islamic Penal Code of 1392

نویسندگان English

Mahmoud Kazemi 1
Ali Ghesmati Tabrizi 2
1 Department of Private and Islamic Law, Faculty of Law and Political Sciences, Tehran University, Tehran, Iran.
2 عضو هیأت علمی دانشگاه سمنان
چکیده English

What happens if more than one person is blamed for causing an injury? It is clear that the liability must be divided between them, but the problem is the criterion of apportionment. Should the liability be apportioned equally or differently? If the latter is true, how the share of anyone is determined? In foreign legal systems, there are different ideas in this regard, and finally, it is up to the court to apportion the damages fairly. Islamic law has accepted the theory of equality of liability. After the approval of the Islamic Penal Code, this view entered into the law of Iran, but the jurisprudence with the justification that the theory of equality is based on the assumption of the equal effect of each of the tortfeasors accepted the possibility of proving otherwise and accordingly, each share was determined based on the extent of its impact on the occurrence of loss. The Islamic Penal Code in 1992, under the influence of existing doctrine and jurisprudence, accepted this view in Articles 526 and 527, while in Articles 453, 528, and 533, the theory of equality of responsibility has been followed. In this article, we have tried to explain the foundation of the theory of equality in Fiqh and its results in interpreting the Islamic Penal Code.

کلیدواژه‌ها English

Equality of liability foundation
Qaaresa
Participation in Loss
Sabab &‌
Mobasher
فهرست منابع ومآخذ
الف- منابع فارسی
1.         شاکری، بلال(1395)، «باز خوانی حجیت اجماع مدرکی»، مجله فقه واصول، سال 48، پائیز 1395، شماره 106، ص47-27.
2.         صفایی، سید حسین، رحمیمی، حبیب الله(1395)، مسئولیت مدنی( الزامات خارج از قراداد)، چاپ نهم، انتشارات سمت، تهران.
3.         کاتوزیان، امیر ناصر(1374)، الزام های خارج از قرارداد: ضمان قهری، چاپ اول، انتشارات دامشگاه تهران، تهران، ج1.
4.         کاظمی، محمود، «معیار تقسیم مسئولیت میان عاملان زیان در نظام کامن لا وحقوق کشورهای رومی-ژرمنی» ، فصلنامه حقوق، مجله دانشکده حقوق وعلوم سیاسی، دوره44، ش1، بهار 1393، صص85-69.
5.         گرجی، ابوالقاسم(1390)، دیات، چاپ سوم، انتشارات دانشگاه تهران.
6.         مصطفی زاده، فهیم(1392)،  قانون مجازات اسلامی، مصوب 1392 در پرتو نظرات شورای نگهبان، چاپ اول، پژوهشکده شورای نگهبان، تهران.
ب- منابع عربی
1.         آبی، حسن بن ابى طالب یوسفى(1417ق) ،  کشف الرموز فی شرح مختصر النافع، چاپ سوم، موسسه انتشارات اسلامى، قم،  ج2.
2.        آل الشیخ، صالح بن محمد بن عبدالعزیز(1417ق)، التکمیل لما فات تخریجه من ارواء الغلیل، چاپ اول، دار العاصمه، ریاض.
3.        ابن اثیر، الامام مجدالدین ابی السعادات المبارک، بن محمد الجزری(بی تا)، النهایه فی غریب الحدیث والاثر، تحقیق: محمد محمود الطناحی، دار احیاء التراث العربی، بیروت، ج4.
4.        ابن ادریس حلی، محمد بن منصور(1410ق)، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوى،چاپ دوم، موسسه انتشارات اسلامى، قم،  ج3.
5.        ابن براج ، قاضى عبد العزیز طرابلسى (1406ق)، المهذب، چاپ اول، موسسه انتشارات اسلامى، قم، ج2.
6.        ابن قدامه،  ابو محمد موفق الدین عبدالله بن احمدبن محمدبن قدامه(1388ه.ق)، المغنی لابن قدامه، چاپ اول، مکتبه القاهره، قاهره، ج9.
7.        ابن رشد، محمدبن احمدبن محمدبن احمدبن رشد القرطبی(1436ق)، بدایه المجتهد ونهایه المقتصد، چاپ اول، مکتبة الشروق الدولیة، قاهره.
8.        ابن قیم جوزی، ابی عبدالله محمدبن ابی بکربن ایوب بن سعد بن حریز(بی تا)، اعلام الموقعین عن رب العالمین، تعلیق: ابو عبیده مشهور بن حسن آل سلیمان، دار ابن جوزی، الریاض، ج3.
9.        ابن عابدین، محمد امین بن عمربن عبدالعزیز الدمشقی(1412ق) رد المختار علی الدرالمختار، چاپ دوم، دارالفکر، بیروت، ج6.
10.     البیهقی، الامام ابی بکر احمد بن الحسین بن علی(1423ق)، السنن الکبری، تحقیق: محمد عبدالقادرعطا، چاپ سوم، دار الکتب العلمیه، بیروت،  ج8.
11.     الازهری، محمدبن احمد(بی تا)، تهذیب اللغه، چاپ اول، دار احیا التراث العربی، بیروت، بی تا، ج8.
12.     السرخسی، محمدبن احمدبن ابی سهل،(1414ق)، المبسوط، دارالمعرفه، بیروت، ج26.
13.     الشربینی،محمدبن احمد(بی تا)، مغنی المحتاج، دار احیاء التراث العربی، بیروت، ج4.
14.     الشیرازی، أبو اسحاق إبراهیم بن علی بن یوسف(بی تا)، المهذب فی فقه الامام الشافعی، چاپ اول، دار الکتب العلمیه، بیروت.
15.     الامین العاملی، سید محسن (بی تا)، عجائب احکام امیر المؤمنین علی بن ابی طالب(ع)، تحقیق : فارس حصون کریم، مرکزالغدیر للدراسات الاسلامی، بیروت.
16.     النووی، ابو زکریا محیی الدین یحیى بن شرف (بی تا)، المجموع شرح المهذب، چاپ دوم، دارالفکر، بیروت، ، ج19.
17.     الهیتمی، احمدبن علی بن حجر(بی تا)، تحفة المحتاج فی شرح المنهاج، داراحیاءالتراث العربی، بیروت، ج9، ص18.
18.     امام خمینی، سید روح الله موسوی(بی تا)، تحریر الوسیله،چاپ اول، مؤسسه دار العلم، قم، ج2.
19.     اندلسی، ابن حزم( بی تا)، المحلی بالآثار، دارلفکر، بیروت، ج11.
20.     بروجردی، سیدحسین طباطبایى(1429ق)، جامع أحادیث الشیعة، چاپ اول، انتشارات فرهنگ سبز، تهران، ، ج31.
21.     تبریزی، شیخ جواد(1428ق)،  تنقیح مبانی الأحکام - کتاب الدیات، چاپ اول، دار الصدیقة الشهیدة (س)، قم.
22.     جمعى از پژوهشگران(1423ق)، موسوعة الفقه الإسلامی طبقاً لمذهب أهل البیت (ع)، زیر نظر سید محمود هاشمى شاهرودى، چاپ اول، مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامى، قم، ج3.
23.     حسینی تهرانی، سیدمحمد حسین (1383)، امام شناسی، چاپ اول، انتشارات علامه طباطبایی، مشهد، ج3.
24.     حسینى عاملى، سیدمحمد جواد بن محمد(بی تا)، مفتاح الکرامة فی شرح قواعد العلاّمه، چاپ اول، دار إحیاء التراث العربی، بیروت،ج 10.
25.     حلبی، ابو الصلاح، تقى الدین بن نجم الدین(1403ق)، الکافی فی الفقه، چاپ اول، کتابخانه عمومى امام امیر المؤمنین(ع)، اصفهان.
26.     حکیم، سید محمد سعید طباطبایى(1415ق)، منهاج الصالحین، چاپ اول،  دار الصفوة، بیروت، ج3.
27.     حلی، حسن بن یوسف بن مطهر اسدى(علامه حلی) (1413 ق)، قواعد الأحکام فی معرفة الحلال و الحرام، موسسه انتشارات اسلامى، قم. ج3.
28.     ---------(1413ق)، مختلف الشیعة فی أحکام الشریعة، چاپ دوم، موسسه انتشارات اسلامى، قم، ج9.
29.     حلی، نجم الدین، جعفر بن حسن(محقق حلی)(1408ق)، شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام، چاپ دوم، مؤسسه اسماعیلیان، قم،  ج4.
30.     خویى، سید ابو القاسم موسوى(1422ق) ، مبانی تکملة المنهاج-موسوعه الامام الخوئی، چاپ اول، مؤسسه إحیاء آثار الإمام الخوئی، قم،  ج42.
31.     سبزواری،  سید عبدالاعلی(1413ق)، مهذب الاحکام، ، چاپ چهارم، مؤسسة المنار، بیروت، ج28.
32.     سراج، محمد احمد(1414ق)، ضمان العدوان فی الفقه الاسلامی، چاپ اول،موسسه الجامعیه للدراسات والنشر والتوزیع، بیروت.
33.     سیورى حلّى،مقداد بن عبد الله(1404 ق)، التنقیح الرائع لمختصر الشرائع، چاپ اول، کتابخانه آیة الله مرعشى نجفى، قم، ج4.
34.     شوشتری، سید نورالله حسینی مرعشی(1409ق)، احقاق الحق وازهاق الباطل، با تعلیقات  سید شهاب الدین مرعشی نجفی،    چاپ اول، کتابخانه آیت الله مرعشی، قم،  ج8.
35.     شیخ صدوق، محمّد بن على بن بابویه صدوق قمی(1413ق)، من لا یحضره الفقیه، چاپ دوم، موسسه انتشارات اسلامى، قم، 1413 ه‍ ق، ج4، ص 169.
36.     طباطبایى، سید على(1418ق)، ریاض المسائل، چاپ اول، مؤسسه آل البیت(ع)، قم،  ج16.
37.     طوسی، ابوجعفر، محمد بن حسن(شیخ طوسی) (1387ق)، المبسوط فی فقه الإمامیة، چاپ سوم، المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة، تهران، ج7.
38.     --------(1400ق) النهایة فی مجرد الفقه و الفتاوى، چاپ دوم، دار الکتاب العربی، بیروت.
39.     --------(1407ق)  تهذیب الاحکام، چاپ چهارم، دار الکتب الإسلامیة، تهران، ج10.
40.     عاملی، زین الدین بن علی بن احمد(شهید ثانی)(بی تا)، الروضه البهیه فی شرح لمعه الدمشقیه، چاپ قدیم(دوجلدی)، بدون تاریخ ومحل انتشار، ج2.
41.     --------.(1413ق)، مسالک الأفهام إلى تنقیح شرائع الإسلام، چاپ اول، مؤسسة المعارف الإسلامیة، قم، ج15.
42.     عاملی، محمد بن حسن(حر عاملی)(1409ق)، وسائل الشیعة، چاپ اول، مؤسسه آل البیت(ع)، قم، ، ج29.
43.     علم الهدی، سید مرتضی، على بن حسین موسوى شریف(1417ق)، المسائل الناصریات، چاپ اول، رابطة الثقافة و العلاقات الإسلامیة، تهران.
44.     فاضل لنکرانى، محمدموحدی(1418ق)، تفصیل الشریعه فی شرح تحریر الوسیله- الدیات، چاپ اول، مرکز فقهى ائمه اطهار(ع)، قم.
45.     فاضل هندى، محمد بن حسن هندی اصفهانی(1416ق)، کشف اللثام و الإبهام عن قواعد الأحکام، چاپ اول، موسسه انتشارات اسلامى، قم،  ج11.
46.     الکاسانی، ابوبکر مسعودبن احمد(1406ق)، بدائع الصنائع فی ترتیب الشرائع، چاپ دوم، دارالکتب العلمیة، بیروت،  ج7.
47.     کلینی،  ابو جعفر، محمد بن یعقوب(1407ق)، الکافی، چاپ چهارم، دار الکتب الإسلامیة، تهران،  ج7.
48.     مجلسی، محمد باقر( علامه مجلسی)(1410ق)، بحار الأنوار، چاپ اول، مؤسسة الطبع و النشر، بیروت، ج101.
49.     محقق رشتی، میرزا حبیب الله، کتاب الغصب،  چاپ قدیم، بدون تاریخ ومحل انتشار.
50.     مدنى کاشانى، حاج آقا رضا (1408ق)، کتاب الدیات، چاپ اول،، موسسه انتشارات اسلامى، قم.
51.     مراغی، میر فتاح حسینی(1418ق)، چاپ اول، موسسه  انتشارات اسلامی، قم،  ج2.
52.     مفید، محمّد بن محمد بن نعمان عکبرى بغدادی(شیخ مفید)(1413ه‍ ق)، المقنعه، چاپ اول، کنگره جهانى هزاره شیخ مفید، قم.
53.     ----------(1413ق)، الارشاد فی معرفه الجج علی العباد،  مصحح: موسسه آل البیت(ع)، چاپ اول، کنگره شیخ مفید، قم.
54.     مقدس اردبیلی، احمد بن محمد اردبیلی(1403 ه‍ ق)، مجمع الفائدة و البرهان فی شرح إرشاد الأذهان، چاپ اوّل، موسسه انتشارات اسلامى، قم، ج14.
55.      مکارم شیرازی، ناصر(1417ق)، الفتاوی الجدیده، چاپ دوم، انتشارات ندرسه امام علی(ع) قم، ج3.
56.     منتظری نجف‌آبادى، حسین على(1409 ه‍ ق)، دراسات فی ولایة الفقیه و فقه الدولة الإسلامیة، چاپ دوم، نشر تفکر، قم،  ج2.
57.     نجفی، محمد حسن(1404ق)، جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، چاپ هفتم، دارإحیاء التراث العربی، بیروت، ج42  و.43..
ج- منابع انگلیسی و فرانسوی
1.Dobbs, Dan, B.(2002), The Law of Tort, West Group, U.S.A.
2. Quézel-Ambrunaz, Christophe (2010), Essai sur la causaliteé en droit de la responsabilité civile, 1er edition, Daloz, Paris.
3.Jourdain, p.( 2010) Droit á reparation-lien causalité- pluralité des causes dommages,  Juris classeur, responsabilité civil , preface de Philippe Baru, Dalloz, Paris.
4. W.V.H., Rogers (2002), Winfield and Jolowicz on Tort Law, 16th edit., Sweet& Maxwell, London.
مجله حقوقی دادگستری
دوره 87، شماره 122
تابستان 1402
صفحه 281-315

  • تاریخ دریافت 27 مهر 1400
  • تاریخ بازنگری 12 اردیبهشت 1402
  • تاریخ پذیرش 27 مهر 1402
  • تاریخ اولین انتشار 27 مهر 1402
  • تاریخ انتشار 01 تیر 1402