مجله حقوقی دادگستری

مجله حقوقی دادگستری

تقصیر فاحش در نظام کیفری ایران؛ از ارکان و معیار تا آثار و مبانی آن در تشدید واکنش کیفری

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان
1 دانش آموخته کارشناســی ارشــد، گروه حقوق کیفری و جرم شناســی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه شاهد، تهران، ایران
2 دانشیار، گروه حقوق کیفری و جرم شناسی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه شاهد، تهران، ایران
10.22106/jlj.2025.2044249.6088
چکیده
با تزلزل اصل عمدی بودن مسؤولیت کیفری پس از شناسایی تقصیر جزایی، اغلب اندیشــمندان برای تعیین واکنش کیفری در قبال رفتارهای تقصیرمدار، واکنش خفیف تری در مقایســه با جرم عمدی را تجویز می کنند، اما گاهی بی پروایی نسبت به خطرات وســیع یک رفتار سرزنش اجتماعی شــدیدی را به دنبال دارد و این امر موجب شــود تا حقــوق کیفری در مقابل رفتار متصف به تقصیر فاحش، واکنشــی همانند رفتار عمدی داشته باشد که غالبا از سوی حقوق دانان، تجویز چنین واکنشی در قبال تقصیر فاحش با مبانی نظام کیفری ایران در منافات دانســته می شود. در این پژوهش با رویکردی توصیفی تحلیلی ضمن بررســی تقصیر فاحش در پرتو مطالعه ارکان مفهومی، معیار، آثار و مبانی آن در تشــدید واکنش کیفری، مشخص می شود که قانون مجازات اســامی مصوب 1392در یک اقدام نوآورانه تقصیر فاحش را با عنایت به مبانی آن از قبیل نقض عمدی استانداردهای رفتاری و تعدیل خودخواهی اجتماعی بزهکار، به عنوان یکی از عوامل تحقق عمد در جنایات به شمار آورده و در تبصره ماده 292با تلفیقی از نظریه نوعی و ذهنی، معیار ســنجش مشخصی را برای احراز آن توسط مرجع قضایی در نظرگرفته است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Gross Negligence in the Iranian Criminal System: From Components and Criteria to its Effects and Foundations in Aggravating Criminal Response

نویسندگان English

Sina Khorram 1
Abdolali Tavajohi 2
1 Senior Master's degree graduate, Department of Criminal Law and Criminology, Faculty of Humanities, Shahed University, Tehran, Iran
2 Associate Professor, Department of Criminal Law and Criminology, Faculty of Humanities, Shahed University, Tehran, Iran
چکیده English

With the destabilization of the principle of culpability (mens rea) following the recognition of criminal negligence, legal scholars often advocate for lighter criminal responses to negligent conduct compared to intentional crimes. However, certain behaviors characterized by extreme recklessness toward widespread risks warrant severe social condemnation, prompting criminal law to respond to “gross negligence” with a severity akin to intentional misconduct. In the Iranian legal context, such a response is often perceived by jurists as being inconsistent with the foundations of the criminal system. Employing a descriptive-analytical approach, this research examines gross negligence by analyzing its conceptual elements, measurement criteria, legal effects, and its role in aggravating criminal responses. The findings reveal that the Islamic Penal Code of 2013, in an innovative move, recognizes gross negligence based on principles such as the intentional violation of behavioral standards and the moderation of the offender’s social selfishness as a factor contributing to the realization of intent in crimes. Furthermore, through the Note to Article 292, the Code establishes a specific measurement criterion for judicial determination by integrating both typological and mental approaches.

کلیدواژه‌ها English

Gross Negligence
Negligent Intent
Recklessness
Criminal Negligence
Criminal Intent
Gross Fault
Mens Rea
  • فهرست منابع

    الف. فارسی

    • اعتمادی، امیر (۱۳۹۶). حقوق کیفری اختصاصی تطبیقی؛ تهاجم علیه اشخاص، چاپ نخست، تهران: میزان.

    • امیدی، جلیل (۱۳۹۸). تفسیر قوانین جزایی، چاپ نخست، تهران: میزان.

    • آقایینیـا، حسین (۱۴۰۱). جرایم علیه تمامیت جسمانی اشخاص (جنایات)، چاپ نوزدهم، تهران: میزان.

    • باقری، ابراهیم و رضوانی، محمدحسن و زمانی، محمود (۱۳۹۷). شرح جامع و کاربردی قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۹۲، جلد نخست، چاپ نخست، قم: قضاء (مرکز تحقیقات فقهی و حقوقی قوه قضاییه).

    • باهری، محمد (۱۳۸۱). حقوق جزای عمومی، چاپ نخست، تهران: رهام.

    • بختیاری، محمد (۱۳۹۳). سوءنیت احتمالی در فقه امامیّه و حقوق کیفری ایران و مقایسه آن با حقوق انگلستان، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه قم.

    • برهانی، محسن و لطفعلی‌زاده، الهه (۱۴۰۱). تأمات؛ شرحی بر قانون مجازات اسلامی، چاپ نخست، تهران: مرکز مطبوعات و انتشارات قوه قضاییه.

    • پاد، ابراهیم (۱۳۸۵). حقوق کیفری اختصاصی، چاپ دوم، تهران: دانشور.

    • پوربافرانی، حسن (۱۴۰۱). حقوق جزای اختصاصی؛ جرایم علیه تمامیت جسمانی اشخاص، چاپ نخست، تهران: پژوهشکده حقوقی شهر دانش.

    • پیوندی، غلامرضا (۱۴۰۰). کیفرگذاری؛ مبانی، اصول، معیارها و چالش‌ها، چاپ نخست، تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.

    • توجهی، عبدالعلی (۱۴۰۰). تقریرات حقوق کیفری اختصاصی، تقریر: سینا خرم، تقریرات دوره کارشناسی ارشد حقوق کیفری و جرم‌شناسی، دانشگاه شاهد.

    • جعفری لنگرودی، محمدجعفر (۱۳۸۱). مبسوط در ترمینولوژی حقوق، جلد دوم، چاپ دوم، تهران: گنج دانش.

    • زراعت، عباس (۱۳۹۲). حقوق جزای اختصاصی (جرایم علیه اشخاص)، چاپ دوم، تهران: جنگل (جاودانه).

    • سپهوند، امیرخان (۱۳۸۶). حقوق جزای اختصاصی؛ جرایم علیه اشخاص، چاپ نخست، تهران: مجد.
    • شامبیاتی، هوشنگ (۱۳۹۶). حقوق کیفری اختصاصی، جلد سوم، چاپ سوم، تهران: مجد.
    • شوشتری، سید محمدحسن (۱۳۹۷). دیدگاه‌های نو در حقوق کیفری اسلام، تصحیح: عباس شیری، چاپ نخست، تهران: میزان.
    • صادقی، محمدهادی (۱۳۸۲). جرایم علیه اشخاص، چاپ ششم، تهران: میزان.
    • صانعی، پرویز (۱۳۸۲). حقوق جزای عمومی، چاپ چهارم، تهران: طرح نو.
    • فخر، حسین و فانی، رضا (۱۳۹۱). «بررسی امکان الحاق تقصیر به عمد در قتل»، نشریه علمی پژوهشی فقه و حقوق اسلامی، سال دوم، شماره ۴.
    • فرحبخش، مجتبی (۱۳۹۲). جرمانگاری فایده‌گرایانه، چاپ نخست، تهران: میزان.
    • فلدمن، فیلیپ (۱۴۰۰). روانشناسی جنایی، برگردان: حسین آزاد، چاپ نخست، تهران: بعثت.
    • قیاسی، جلال‌الدین (۱۳۹۸). روش تفسیر قوانین کیفری، چاپ دوم، قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
    • قیاسی، جلال‌الدین و داوری، محمد (۱۳۹۵). «بررسی رکن روانی قتل عمدی ناشی از بی‌پروایی آگاهانه در قانون مجازات اسلامی»، نشریه حقوق جزا و سیاست جنایی، دوره اول، شماره ۴.
    • کارکستون، کریستوفر (۱۳۹۸). تحلیل مبانی حقوق جزای عمومی، برگردان: حسین میرمحمدصادقی، چاپ سوم، تهران: جنگل (جاودانه).
    • گلدوزیان، ایرج (۱۳۹۱). حقوق جزای عمومی ایران، جلد نخست، چاپ سیزدهم، تهران: مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران.
    • گلدوزیان، ایرج (۱۳۹۶). حقوق جزای اختصاصی (علمی-کاربردی)، چاپ بیست‌وسوم، تهران: مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران.
    • لفیو، واین آر (۱۳۸۷). سببیت و قتل در نظام کیفری آمریکا، برگردان: حسین آقایی نیا، چاپ نخست، تهران: میزان
    • محسنی، مرتضی (۱۳۹۳). دوره حقوق جزای عمومی (پدیده مجرمانه)، چاپ چهارم، تهران: انتشارات گنج دانش.

    • محمدخانی، عباس (۱۴۰۰). «تفسیر تبصره ماده ۲۹۲ قانون مجازات اسلامی در پرتو نظریه سوء نیت غیر مستقیم»، پژوهشنامه حقوق کیفری دانشگاه گیلان، سال دوازدهم، شماره ۱.

    • محمدی، ابوالحسن (۱۳۹۵). مبانی استنباط حقوق اسلامی (اصول فقه)، چاپ پنجاه‌وهشتم، تهران: مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران.

    • مرادی، حسن (۱۳۹۶). جرایم علیه اشخاص (جنایات)، چاپ نخست، تهران: میزان.

    • مصدق کهنموئی، محمد (۱۳۹۷). شرح قانون مجازات اسلامی (قصاص)، جلد چهارم، چاپ نخست، تهران: جنگل (جاودانه).

    • میرمحمدصادقی، حسین (۱۳۹۹). جرایم علیه تمامیت جسمانی اشخاص، چاپ بیست‌وهشتم، تهران: میزان.

    • میرمحمدصادقی، حسین (۱۴۰۰). حقوق جزای عمومی، جلد نخست، چاپ سوم، تهران: دادگستر.

    • نبی‌پور، محمد (۱۳۹۴). درجه‌بندی عنصر روانی در قتل (نظریه‌ای ملهم از منطق فازی)، چاپ نخست، تهران: مجد.

    • نجفی توانا، علی و قربانی، علی‌اصغر (۱۳۹۸). «تشخیص رفتار نوعاً کشنده با تأکید بر نظرات کارشناسی پزشکی قانونی»، پزشکی قانونی، دوره ۲۶، شماره ۱.

    • نجفی توانا، علی (۱۴۰۰). جنایت علیه تمامیت جسمانی اشخاص، چاپ نخست، تهران: میزان.

    • نوربها، رضا (۱۳۹۷). زمینه حقوق جزای عمومی، چاپ دوم، تهران: میزان.

    • ویژه، محمدرضا و رضایی، آزاد (۱۳۹۷). «استانداردهای اخلاقی و رفتاری؛ خوانش حقوقی و آثار اجتماعی آنها»، پژوهش‌های اخلاقی، سال نهم، شماره 1

    • هاشمی شاهرودی، سید محمود و مزروعی، رسول (۱۳۹۴). شرح مبسوط قانون مجازات اسلامی (قصاص)، جلد نخست، چاپ نخست، قم: مؤسسه دائره‌المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت (ع).

      ب. عربی

    • تبریزی، میرزاجواد (۱۴۲۹ق). تنقیح مبانی الأحکام فی القصاص، چاپ سوم، قم: دار الصدیقه الشهیده.

    • جبعی عاملی، زین‌الدین (۱۴۱۹ق). مسالک الأفهام إلی تنقیح شرائع الإسلام، جلد پانزدهم، چاپ نخست، قم: مؤسسه المعارف الإسلامیه.

    • حسینی شیرازی، سید محمد (۱۴۰۹ق). الفقه؛ موسوعه الإستدلالیه فی الفقه الإسلامی، جلد هشتاد و نهم، کتاب دیات، چاپ سوم، بیروت: دارالعلوم للطباعه و النشر و التوزیع.

    • سبحانی تبریزی، جعفر (۱۴۳۳ق). أحکام القصاص فی الشریعه الإسلامیه الغراء، چاپ نخست، قم: مؤسسه الإمام الصادق (ع).

    • طوسی، ابوجعفر محمد بن حسن (۱۳۸۷ق). المبسوط فی فقه الإمامیه، تصحیح و تعلیق: محمدباقر بهبودی، جلد هفتم، چاپ نخست، تهران: مکتبه المرتضویه لإحیاء الآثار الجعفریه.

    • عبدالملک، جندی (۱۹۶۷م). الموسوعه الجنائیه، جلد سوم، چاپ نخست، بیروت: دارالإحیاء للتراث العربی.

    • عراقی، ضیاءالدین (۱۴۱۷ق). نهایه الأفکار، جلد چهارم، چاپ نخست، قم: مؤسسه النشر الإسلامی التابعه لجماعه المدرسین.

    • عوده، عبدالقادر (۱۴۲۸ق). التشریع الجنائی الإسلامی مقارناً بالقانون الوضعی، جلد نخست، چاپ پنجم، بیروت: دارالکاتب العربی.

    • مروج زائری، سید محمدجعفر (۱۴۱۳ق). منتهی‌الدرایه فی توضیح الکفایه، جلد پنجم، چاپ چهارم، قم: مؤسسه دارالکتاب.

    • موسوی سبزواری، سید عبدالأعلی (۱۳۸۸ق). مهذب الأحکام فی بیان حلال و الحرام، جلد بیست‌ونهم، چاپ نخست، قم: مطبعه دار التفسیر.

    • موحدی لنکرانی، محمدفاضل (۱۳۸۰). تفصیل الشریعه فی شرح تحریرالوسیله،چاپ نخست، قم: مرکز فقه الأئمه الأطهار

    • مقدس اردبیلی، مولی احمد (۱۴۱۶ق). مجمع الفائده و البرهان فی شرح إرشاد الأذهان، تحقیق: آغا مجتبی عراقی و شیخ علی‌پناه اشتاردی، جلد سیزدهم، چاپ نخست، قم: مؤسسه النشر الإسلامی التابعه لجماعه المدرسین.

    • موسوی خوانساری، سید احمد (۱۴۰۵ق). جامع المدارک فی شرح المختصر النافع، تحقیق: علی‌اکبر غفاری، جلد هفتم، چاپ دوم، تهران: مکتبه الصدوق.

    • موسوی خویی، سید ابوالقاسم (۱۳۹۶ق). مبانی تکمله المنهاج، جلد دوم، چاپ دوم، نجف: مکتبه و مطبعه الآداب.

    • نجفی، محمدحسن (۱۳۶۳ق). جواهرالکلام فی شرح شرائع الإسلام، جلد چهل‌وسوم، چاپ هفتم، بیروت: دارإحیاء التراث العربی

     

    پ. انگلیسی

    * Ashworth Andrew & Horder Jeremy (2013), Principles of Criminal Law, Seventh Edition, Oxford University Press.
    * Barton Joshua (2011), “Recklessness in Scots Criminal Law: Subjective or Objective”, New York Juridical Review, Vol.2, No.2
    * Bohlander Michael (2009), Principles of German Criminal Law, First Edition, Oxford and Portland, Hart Publishing.
    * Dressler Joshua (2015), Understanding Criminal Law, Seventh Edition, San Francisco, LexisNexis Law School Publishing.
    * Duff R.A & Green Stuart (2011), Philosophical Foundation of Criminal Law, First Edition, Oxford University Press.
    * Duff R.A (1990), Intention, Agency and Criminal Liability: Philosophy of Action and the Criminal Law, First Edition, Blackwell Publication.
    * Elliot Catherine & Quinn Frances (2000), Criminal Law, Third Edition, Harlow, Pearson Education Limited.

    * Elliott Catherine (2011), French Criminal Law, First Edition, New York, Routledge Publishing.
    * Hall Daniel (2012), Criminal Law and Procedure, Sixth Edition, New York, Delmar Cen Gage Learning.
    * Herring Jonathan (2010), Criminal Law; The Basics, First Edition, London and New York, Routledge Taylor & Francis Group.
    * Jefferson Michael (2013), Criminal Law, Eleventh Edition, Harlow, Pearson Education Limited.
    * Larry Alexander & Ferzan Kessler (2009), Crime and Culpability; A Theory of Criminal Law, Second Edition, Cambridge University Press.
    * Lippman Matthew (2010), Contemporary Criminal Law; Concepts, Cases and Controversies, Second Edition, London, Sage Publication .
    * McCord James & McCord Sandra (2006), Criminal Law and Procedure for the Paralegal, Third Edition, New York, Thomson Delmar Learning.
    * Melton Buckner (2010), Criminal Justice; The Law, First Edition, New York, Chelesa House Publisher.
    * Molan Mike & Bloy Duncan & Lanser Denis (2003), Modern Criminal Law, Fifth Edition, London, Cavendish Publishing Limited.
    * Molan Mike & Lanser Denis (2000), Bloy and Parry’s Principles of Criminal Law, Fourth Edition, London, Cavendish Publishing Limited.
    * Molan Mike (2008), Cases and Materials on Criminal Law, Fourth Edition, London and New York, Routledge Cavendish Taylor and Francis Group.

    * Molan Mike (2015), Questions and Answers in Criminal Law, Ninth Edition, Oxford University Press.
    * Ormerod David & Larid Karl (2015), Smith and Hogan’s Criminal Law, Fourteenth Edition, Oxford University Press.
    * Padfield Nicola (2012), Criminal Law, Eighth Edition, Oxford University Press.
    * Persak Nina (2007), Criminalising Harmful Conduct; The Harm Principles its Limits and Continental Counterparts, Second Edition, New York, Springer Publisher.
    * Samaha Joel (2011), Criminal Law, Tenth Edition, San Francisco, Wadsworth Cengage Learning.
    * Story Tony & Lidbury Alan (2009), Criminal Law, Fifth Edition, Portland, Willan Publishing.
    * Thompson Paul (1990), “Risk Objectivism and Risk Subjectivism: When are Risks Real”, Journal of Issues in Health & Safety University of New Hampshire, Vol.1, No.1.
    * Wallace Harvey & Roberson Clifford (2001), Principles of Criminal Law, Second Edition, A Pearson Education Company.
    * Williams Glanville (2018), “The Unresolved Problem of Recklessness”, Legal Studies: The Journal of the Society of Legal Scholars, Vol.8, No.1.
    * Wilson William (2002), General Issues in Criminal Theory, First Edition, Portland, Hart Publishing.
    * Wilson William (2011), Criminal Law; Doctrine and Theory, Fourth Edition, London, Pearson Education Limited.

دوره 90، شماره 134
تابستان 1405
صفحه 539-578

  • تاریخ دریافت 06 آبان 1403
  • تاریخ بازنگری 24 اسفند 1403
  • تاریخ پذیرش 19 اردیبهشت 1404
  • تاریخ اولین انتشار 01 شهریور 1405
  • تاریخ انتشار 01 شهریور 1405