مجله حقوقی دادگستری

مجله حقوقی دادگستری

بازاندیشی در احراز رابطۀ سببیت با توجه به سوگیری‌های شناختی قضات

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان
1 کارشناس ارشد حقوق خصوصی، دانشکدۀ حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
2 دانشیار گروه حقوق خصوصی و اسلامی، دانشکدۀ حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
10.22106/jlj.2025.2055376.6241
چکیده
بخش بزرگی از فرایند شــناختی و تفسیری انســان به صورت ناخودآگاه شکل می گیرد. در برخی مواقع که تصمیم گیری آگاهانه اســت نیز تفکر و نحوه تصمیم گیری فرد متأثر از فرایند ناخودآگاهی است که بر ذهن او سیطره دارد و در این مرحله است که سوگیری های شناختی رخ می دهد. این پژوهش به روش توصیفی-تحلیلی و با استفاده از یافته های مستقیم روانشناسی در حقوق، در پاســخ به چگونگی اثرگذاری ســوگیری های شناختی در قضاوت قاضی از حیث احراز رابطه ســببیت، درمی یابد که عدم قطعیت نظام حقوقی در مســأله رابطه ســببیت و ارجاع دکترین حقوقی به عرف برای تشخیص سبب، موجب شده که قاضی بــرای احراز عرف، از ابزارهایی چون نظریه کارشــناس اســتفاده کند و با فرض کردن خود به عنوان یکی از اعضای متوســط و عادی جامعه، درباره مسأله انتساب مسؤولیت تصمیم گیری نماید؛ امری که موجب بروز و تاثیر ســوگیری های شــناختی می شــود. اگرچه قضات بدون ســوگیری ها امکان انشای رأی نخواهند داشت و این امور همانند فرایند رؤیابینی، به شــکل ناخودآگاه رخ می دهد و قابل کنترل نیست، اما آگاهی به این سوگیری ها می تواند تا حدی به کنترل آثار سوء آن در تصمیمات قضایی بینجامد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Reconsidering the Determination of Causation in Light of Judges' Cognitive Biases

نویسندگان English

Pooyan Nikkhooy Mardmalek 1
ABBAS Mirshekari 2
1 Master of Science in Private Law, Faculty of Law and Political Science, University of Tehran, Tehran, Iran
2 Associate Professor, Department of Private and Islamic Law, Faculty of Law and Political Science, University of Tehran, Tehran, Iran
چکیده English

A large part of a person's cognitive and interpretive process is formed unconsciously. In some cases, even when decision-making is conscious, a person's thinking and decision-making are influenced by the unconscious process that dominates their mind, and it is at this stage that cognitive biases occur.
This research, using a Descriptive-Analytical method and direct findings from psychology in law, in response to how cognitive biases affect judges' judgments in terms of establishing causation, finds that the uncertainty of the legal system in the issue of causation and the legal doctrine's reference to custom to determine causation, have caused judges to use tools such as expert theory to establish custom and to make decisions on the issue of attributing responsibility by assuming themselves as an average and ordinary member of society; which causes the emergence and impact of cognitive biases. Although judges would not be able to render judgments without cognitive biases, and such phenomena, similar to the process of dreaming, occur at an unconscious level and are not subject to control, awareness of these biases may, to some extent, help mitigate their adverse effects on judicial decision-making.

کلیدواژه‌ها English

Causation
Civil Liability
Cognitive Biases
Custom
Judges
Story Model
فهرست منابع
الف. فارسی
* اتکینسون، ریتا و اتکینسون، ریچارد؛ اسمیت، ادوارد؛ بم، داریل و نولن، سوزان (۱۳۸۸)، زمینه روانشناسی هیلگارد، برگردان: محمد تقی براهنی و دیگران، تهران: رشد.
* ارونسون، الیوت (1396)، روانشناسی اجتماعی، برگردان: حسین شکرکن، تهران: رشد.
* اکبری، پرویز و عربیان، اصغر (1399«بررسی دامنه قاعده تحذیر (هشدار) در حقوق موضوعه»، مبانی فقهی حقوق اسلامی، شماره 25.
* ایران‌پور، فرهاد (1398)، مبانی و کاربرد تحلیل اقتصادی در حقوق خصوصی، تهران: دنیای اقتصاد.
* ایران‌پور، فرهاد (1401)، تحلیل اقتصاد رفتاری در حقوق خصوصی: رویکردی نوین به حقوق اموال، قراردادها و مسؤولیت مدنی از دیدگاه علم روانشناسی، تهران: مجمع علمی و فرهنگی مجد.
* بادینی، حسن و ایمانی، کریم (1401)، «نگرشی تحلیلی بر نقش هشدار در مسؤولیت مدنی تولیدکنندگان کالا و ارائه‌دهندگان خدمات»، حقوق خصوصی، دوره 19، شماره 1.
* باریکلو، علیرضا و حسامی شهرضایی، زینب (1398)، «تحلیل کارکرد قاعده هشدار در مسؤولیت مدنی ناشی از تولید»، مجله مطالعات حقوقی، دوره 11، شماره 4.
* برمودز، خوزه لوئیز (1395نظریه‌های علم شناخت: مقدمه‌ای بر علم ذهن، برگردان: سید کمال خرازی، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
* برهانی، محسن و بادکوبه هزاوه، آرش (1400)، «جایگاه نظر کارشناس در احراز رابطه سببیت»، مجله حقوقی دادگستری، دوره 85، شماره 113.
* چامالاس، مارتا و ریگینز، جنیفیر (1399)، ارزیابی زیان؛ نگاهی نو به تأثیر جنسیت و نژاد بر حقوق مسؤولیت مدنی، برگردان: دکتر عباس میرشکاری و دیگران، تهران: شرکت سهامی انتشار.
* حسینی‌پناه، حسین (1401ذهن فریبکار من، تهران: اریش.
* رضایی، مجید و صدرآبادی روستایی، حمید و جعفری خسروآبادی، نصرالله و سرمدی، پگاه (1404)، «تعدد اسباب و چالش های توزیع خسارت در حقوق ایران؛ با تأکید بر امکان‌سنجی استفاده از ریاضیات و هوش مصنوعی»، مجله حقوقی دادگستری، دوره 89، شماره 131.
* ساکیانی، زهرا و واعظی، سید عباس (1401«اثرسنجی سوگیری‌های شناختی بر کیفیت عدالت در تصمیم‌گیری قضات دادگاه‌های کیفری»، مجله حقوقی دادگستری، دوره 86، شماره 119.
* شمس، عبداللّه (1398)، ادله اثبات دعوی: حقوق ماهوی و شکلی، تهران: دراک.
* صادقی، محمدهادی و میرزایی، محمد (1398)، «ماهیت رابطه استناد و معیار احراز آن»، مطالعات فقه و حقوق اسلامی، دوره 11، شماره 21.
* صفایی، سید حسین و رحیمی، حبیب‌اللّه (1398)، مسؤولیت مدنی (الزامات خارج از قرارداد)، تهران: سمت.
* فیسک، سوزان و تیلور، شلی (1400شناخت اجتماعی؛ از مغز تا فرهنگ، برگردان: سوسن علیزاده فرد و دیگران، تهران: آییژ.
* قاسم‌زاده، مرتضی (1400الزام‌ها و مسؤولیت مدنی بدون قرارداد، تهران: میزان.
* قربانی، علی اصغر و  مهرا، نسرین و آشوری، محمد و رستمی، هادی (1404)، «چالش‌های کارشناسی در سببیت با تأکید بر نظرات پزشکی قانونی در پرونده‌های خطای پزشکی»، مجله حقوقی دادگستری، دوره 89، شماره 131.
* کاظمی، محمود (1384«قاعده جلوگیری از خسارت»، نشریه دانشکده حقوق و علوم سیاسی، شماره 68.
* کانمن، دنیل (1401)، تفکر سریع و کند، برگردان: فاطمه امیدی، تهران: نوین.
* میرشکاری، عباس (1396)، رساله عملی در مسؤولیت مدنی، تهران: شرکت سهامی انتشار.
* میرشکاری، عباس و عابدی، علی و صمدی، افروز (1400)، «ضابطه وحدت یا تعدد زیان‌های بدنی؛ تلاشی برای بازگشت به قواعد عمومی مسؤولیت مدنی»، نشریه مطالعات حقوق کیفری و جرم‌شناسی، دوره 51، شماره 2.
* میرشکاری، عباس و عبدی، مونا و ملکی، نفیسه (1403مکافا و مدارا؛ درباره فرهنگ مطالبه خسارت، تهران: شرکت سهامی انتشار.
* میرمحمدصادقی، حسین (1400)، حقوق جزای عمومی، جلد نخست، تهران: دادگستر.
* هاشمی، سید احمدعلی (1392)، «اسباب متعدد در مسؤولیت مدنی»، دو فصل‌نامه علمی پژوهشی دانش حقوق مدنی، شماره 2.
ب. انگلیسی
* Baron, J. Hershey, C. J. (1988), Outcome Bias in Decision Evaluation, Journal of Personality and Social Psychology, 54(4).
* Biggs, E. Akimoto, A. S. Sanbonmatsu, M. D. (1993), Overestimating Causality: Attributional Effects of Confirmatory Processing, Journal of Personality and Social Psychology, 65(5).
* Bornstein, H. B, Wiener, R. L. Schopp, R. F. Willborn, S. L. (2008), Civil Juries and Civil Justice: Psychological and Legal Perspectives, New York: Springer.
* Brozek, B. Hage, J. Vincent, N. A. (2021), Law and Mind: A Survey of Law and the Cognitive Sciences, Cambridge: Cambridge University Press.
* Chamallas, M. (1998), The Architecture of Bias: Deep Structures in Tort Law, University of Pennsylvanla Law Review, 146(2).
* Epstude, K. Roese, J. N. (2009), Hindsight bias redefined: It’s about time, Organizational Behavior and Human Decision Processes, 110(1).
* Fischhof, B. Beyth, R. (1975), I knew it would happen––Remembered probabilities of once future things, Organizational Behavior and Human Performance, 13(1).
* Fischhoff, B. Koriat, A. Lichtenstein, S. (1980), Reasons for Confidence, Journal of Experimental Psychology: Human Learning and Memory, (6)2.
* Frank, J. (1930). Law and the Modern Mind, Routledge.
* Gagliardi, Lorenzo (2023), The Role of cognitive biases in Conspiracy Beliefs: A literature review, Journal of Economic Surveys, 39(1).
* Galinsky, D. A. Moskowitz, B. G. (2000), Counterfactuals as Behavioral Primes: Priming the Simulation Heuristic and Consideration of Alternatives, Journal of Experimental Social Psychology, 36(4).
* Grafstein, R. (1995), Rationality as Conditional Expected Utility Maximization, Political Psychology, 16(1).
* Hans, V. P. Robbennolt, J. K. (2016), The Psychology of Tort Law, New York: New York University Press.
* Hastie, R. Pennington, N. (1992), Explaining the Evidence: Tests of the Story Model for Juror Decision Making, Journal of Personality and Social Psychology, 62(2).
* Kordes-de Vaal, J. (1996), Intention and the Omission Bias: Omissions Perceived as Nondecisions, Acta Psychologica, 93(1-3).
* Leiter, B. (2010). Legal formalism and legal realism: what is the issue. Legal theory, 16 (2).
* Miller, M. Bornstein, B. (2016), Advances in Psychology and Law, V.1, New York: Springer.
* Rachlinski, J. J. Kamin, A. K. (1995) Ex Post ≠ Ex Ante; Determining Liability in Hindsight, Law and Human Behavior, 19(1).
* Read, S. J. (1987), Constructing Causal Scenarios: A Knowledge Structure Approach to Causal Reasoning, Journal of Personality and Social Psychology, 52(2).
* Reb, J. Connolly, T. (2003), Omission bias in vaccination decisions: Where is the ‘‘omission’’ Where is the bias, Organizational Behavior and Human Decision Processes, 91(2).
* Robins, W. R. Spranca, D. M. (1996), The Actor-Observer Effect Revisited: Effects of Individual Differences and Repeated Social Interactions on Actor and Observer Attributions, Journal of Personality and Social Psychology, 71(2).
* Roese, N. Vohs, D. K. (2012), Hindsight Bias, Perspectives on Psychological Science, 7(5).
* Spellman, A. B. Kincannon, P. A. (2001), The Relation between Counterfactual ("But for") and Causal Reasoning: Experimental Findings and Implications for Jurors' Decisions, Law and Contemporary Problems, 64(4).
* Tanner, C. Medin, D. L. (2004), Protected values: No omission bias and no framing effects”, Psychonomic Bulletin and Review, 11(1).
* Tversky, A. Kahneman, D. (1973), Availability: A Heuristic for Judging Frequency and Probability, Cognitive Psychology, 5(2).
* Tversky, A. Kanhneman, D. (1974), “Judgment under uncertainity: Heuristics and Biases”, Science, 185(4157).
* Van dijk, E. Van prooijen, J. (2014), When consequence size predicts belief in conspiracy theories: The moderating role of perspective taking, Journal of Experimental Social Psychology, 55.
* Vitiello, M. (2022), Victim Blaming; When is it Legally Appropriate, Quinnipiac Law Review, 41(1).
* Weinrib, E. J. (1988), Legal Formalism: On the Immanent Rationality of Law, The Yale Law Journal, 97(6).
* Zamir, E. Teichman, D. (2014), The Oxford Handbook of Behavioral Economics and the Law, New York: Oxford University Press.
* Zamir, E. Teichman, D. (2018), Behavioral Law and Economics, New York: Oxford University Press.
دوره 89، شماره 132
زمستان 1404
صفحه 37-74

  • تاریخ دریافت 18 اسفند 1403
  • تاریخ بازنگری 31 اردیبهشت 1404
  • تاریخ پذیرش 31 اردیبهشت 1404
  • تاریخ اولین انتشار 07 آبان 1404
  • تاریخ انتشار 01 دی 1404