مجله حقوقی دادگستری

مجله حقوقی دادگستری

مطالعۀ تطبیقی عدم‌النفع در فقه و قوانین آیین دادرسی ایران

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه حقوق، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه آزاد اسلامی (واحد تهران شمال)، تهران، ایران
2 قاضی دادگستری، دکتری حقوق خصوصی، دانشکدۀ حقوق، پردیس فارابی دانشگاه تهران، قم، ایران
3 قاضی دادگستری، دانشجوی دکتری حقوق خصوصی، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه آزاد اسلامی (واحد تهران شمال)، تهران، ایران
چکیده
عدم‌النفع از مسائل پیچیده و اختلافی در نظام حقوقی ایران بوده که آغاز اختلافات از تبصرۀ 2 مادۀ 515 قانون آیین‌ دادرسی مدنی نشئت می‌گیرد. تصویب قانون آیین دادرسی‌کیفری 1392 نیز که در مادۀ 14 و تبصرۀ 2 آن تغییراتی نسبت به قانون قبل داشته نه‌تنها ابهامی را مبنی بر قابل‌مطالبه بودن و یا عدم آن را رفع نکرده بلکه بر ابهامات افزوده است. جهت رفع ابهام‌های موجود بدواً باید عدم‌النفع را در فقه بازخوانی کرد و با نگرشی نو به مفهوم مال، نفع و سود، این مسئله را بررسی نمود که خسارت وارده بر عدم‌النفع (سود) مضمونه می‌باشد؟ عدم‌النفع مال می‌باشد که مورد اتلاف قرار گیرد؟ چرا در تبصرۀ 2 مادۀ 14 قانون مذکور تنها اتلاف منافع ممکن‌الحصول مضمونه اعلام شده؟ این تحقیق با ابزاری کتابخانه‌ای و با شیوه‌ای توصیفی ـ تحلیلی این مسائل را بررسی می‌نماید. با استفاده از داده‌های موجود می‌توان مال را به عین، منفعت، نفع بالقوه و نفع موهوم، تقسیم نمود و اموالی که در ملکیت افراد قرار دارند را در چهار صورت: موجود، بالقوه موجود و در دید عرف بالفعل، بالقوه موجود و در دید عرف معدوم و معدوم، طبقه‌بندی نمود. عدم‌النفع یا همان سود در معنای نفع موهوم مال فرض نگردیده و قابل‌مطالبه نمی‌باشد. از طرفی اتلاف منفعت و نفع بالقوه در حالت، نفع بالقوه موجود در دید عرف معدوم به‌لحاظ عدم صدق مال ایجاد ضمان نمی‌نماید، و در حالت نفع بالقوه موجود در دید عرف بالفعل به‌لحاظ اینکه عرفاً بر آن مال صدق می‌شود ایجاد ضمان می‌نماید. تبصرۀ 2 مادۀ 14 قانون مذکور درصدد بیان امکان اتلاف نفع بالقوۀ موجود و در دید عرف بالفعل می‌باشد و ذکر اتلاف به‌عنوان اسباب ضمان از باب قید مورد غالب وارد می‌باشد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

A Study of lost of profit in Jurisprudence Civil Procedure 1379 Criminal Procedure 1392

نویسندگان English

Mohammed Hussain Shahbazi 1
meysam akbari 2
hani hajian 3
1 Assistant Professor, Department of Law, Faculty of Humanities, Islamic Azad University (North Tehran Branch), Tehran, Iran
2 Judge, Doctor of Private Law, School of Law, Farabi Campus of Tehran University, Qom, Iran
3 Judicial judge, private law doctoral student, Faculty of Humanities, Islamic Azad University (Tehran North Branch), Tehran, Iran
چکیده English

Non- profit damage is one of the complex and controversial issues in Iran's legal system that disputes arise from Note 2 of Article 515 of the Code of Civil Procedure 1379; The enactment of the Criminal Procedure Code of1392,which in Article 14 and Note 2,there are changes compared to the previous law,Not only has it not removed the ambiguity, but it has added to it.In order to remove the existing ambiguities,first of all, non-profit Must be analyzed in jurisprudence And with a new perspective on the concept of property,benefit and profit, we must examine the issue that the damage to non-profit(profit)is guaranteed?Is it a non-profit property that is wasted?Why in Note2to Article14, is the only loss of possible benefits guaranteed?This research examines these issues with a library tool and with a descriptive-analytical method.Using the available data, property can be divided into1-identical 2- benefit 3-potential benefit 4-imaginary benefit and assumed the properties that are in the property of individuals in four forms:1- existing,2- potentially existing; in the view of actual custom, 3- potentially existing; and in the view of extinct custom,4- extinct.Non-profit or the same profit in the sense of fictitious benefit of property is not assumed and therefore, can't be claimed. On the other hand, loss of potential benefit and benefit, in the case of existing potential benefit, in the case of extinct custom in terms of non-validity of property, Does not create a guarantee, and in the case of existing potential benefit (in the view of actual custom), in the sense that custom's property applies to the guarantee. Note2:Article 14 of the Code of Criminal Procedure seeks to express the possibility of losing the existing potential benefit and in the view of actual custom, and mentioning the loss as a means of guarantee is included in the prevailing case.

کلیدواژه‌ها English

property
Profits (lost of profit)
Potential benefit
Imaginary benefit
loss
usurpation
destruction
منابع
1.        احمری، حسین و ذکائیان، پرویز (1392)، «مطالعۀ تطبیقی خسارت عدم‌النفع در فقه امامیه و قوانین ایران و کنوانسیون 1980 وین»، فصلنامۀ پژوهش‌های فقه و حقوق اسلامی، ش 32.
2.        آخوندی، محمود (1384)، آیین دادرسی کیفری، ج 1، انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات.
3.        اصغری آقمشهدی، فخر‌الدین (1381)، «خسارت عدم‌النفع در حقوق ایران و کنوانسیون بیع بین‌المللی کالا، مصوب 1980»، مجلۀ نامه مفید، ش 29.
4.        الشریف، محمدمهدی (1381)، «ضمان ناشی از عدم‌النفع»، خبر‌نامۀ کانون وکلای اصفهان.
5.        امامی، سید حسن (1374)، حقوق مدنی، ج 1، چ 15، انتشارات کتابفروشی اسلامیه.
6.        بادینی، حسن (1390)، «بررسی تطبیقی قابلیت جبرانِ «ضرر اقتصادی» در مسئولیت مدنی»، فصلنامۀ حقوق، مجلة دانشکدۀ حقوق و علوم سیاسی، ش 1.
7.        باریکلو، علیرضا (1384)، «شرط ضمان امین در فقه امامیه»، مجلۀ مطالعات اسلامی، ش 67.
8.        بجنوردی، میرزا حسن (1402ق)، القواعد الفقهیه، انتشارات مطبعه الخیام.
9.        بهرامی احمدی، حمید (1393)، ضمان قهری «مسئولیت مدنی»، چ 2، انتشارات دانشگاه امام صادق (ع).
10.     محمدی، پژمان؛ مرادپور شاد، امیر؛ مبین، حجت (1397)، «تأثیر قانون آیین دادرسی کیفری مصوب 1392 بر امکان مطالبۀ خسارات معنوی و عدم‌النفع در نظام حقوقی ایران»، فصلنامۀ پژوهش حقوق خصوصی، سال ششم، ش 24.
11.     جعفری لنگرودی، محمدجعفر (1372)، ترمینولوژی حقوق، چ6، انتشارات گنج دانش.
12.     جعفری لنگرودی، محمدجعفر (1375)، دانشنامۀ حقوقی، ج 5، چ 3، انتشارات گنج دانش.
13.     جعفری لنگرودی، محمدجعفر (1381)، مبسوط در ترمینولوژی حقوق، چ 2، انتشارات گنج دانش
14.     جعفری لنگرودی، محمدجعفر (1388)، حقوق اموال، چ 6، انتشارات گنج دانش.
15.     جعفری لنگرودی، محمدجعفر (بی‌تا)، تاریخ حقوق ایران از انقراض ساسانیان تا آغاز مشروطه،انتشارات کانون معرفت.
16.     حاجیان، هانی؛ اکبری دهنو، میثم؛ پارساپور، محمدباقر (1394)، «عقود امانی مضمونه و غیر مضمونه»، مجلۀ حقوق خصوصی دانشگاه تهران، دورۀ 12، ش 2.
17.     حاجیان،هانی؛ اکبری دهنو، میثم؛ سرخوش، جواد (1399)، «علت تعارض آرای شورای نگهبان در مسئلۀ خسارت تأخیر تأدیه، فصلنامۀ دانش حقوق عمومی، پژوهشگاه شورای نگهبان، سال نهم، ش 27.
18.     حسینی مراغی، عبدالفتاح‌بن علی (۱۴۱۷ق)، العناوین الفقهیه، ج2، قم: انتشارات جماعه المدرسین فی الحوزه العلمیه.
19.     حلّی، نجم‌الدین جعفر بن حسن (محقق حلی) (1408ق)، شرایع الاسلام، چ 2، قم: مؤسسۀ اسماعیلیان.
20.     حلّی، حسن (علامه) (بی‌تا)، تذکره الفقها، چ 1، قم: مؤسسۀ آل البیت.
21.     حکیم، سید محسن طباطبایى ‌(بی‌تا)، نهج الفقاهة‌،چ 1، انتشارات 22 بهمن.‌
22.     خوانساری، سید احمد (1405ق)، جامع المدارک، چ2، قم: مؤسسۀ اسماعیلیان.
23.     خویی، سید ابوالقاسم (بی‌تا)، مصباح الفقاهه (المکاسب)، ج 2، تقریرات محمدعلی توحیدی، بی‌جا‌
24.     درودیان، حسنعلی (1370)، جزوۀ حقوق مدنی، انتشارات حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران
25.     ره‌پیک، سیامک (1379)، «خسارت عدم‌النفع؛ نظریات و مقررات»، مجلۀ دیدگاه‌های حقوق قضایی، ش 19 و 20
26.     سامت، محمدعلی (1377)، فوت منفعت یا «عدم‌النفع» در حقوق ایران و اسلام، مجله حقوق، شماره4، دانشکده حقوق و علوم سیاسی(دانشگاه تهران)
27.     شبیرى زنجانى، سید موسى (1419ق‌)، کتاب نکاح‌، چ 1، انتشارات مؤسسۀ پژوهشى رأى‌پرداز‌.
28.     سعادت مصطفوی، مصطفی و هوشمند فیروزآبادی (1389)، «عدم‌النفع»، مجلۀ حقوق اسلامی، ش 26.
29.     سکوتی، رضا و شمالی، نگار (1390)، «جایگاه عدم النفع در نظام حقوقی ایران»، نشریۀ فقه و حقوق اسلامی، سال اول، ش 1.
30.     سیستانی، سید علی (1416ق)، منهاج الصالحین، قم: مکتبه آیت‌اللّه السید علی الحسینی السیستانی.
31.     شکاری، روشن‌علی (1380)، «نقد و بررسی تبصرۀ 2 مادۀ 515 قانون آئین دادرسی مدنی (عدم‌النفع)»، مجلۀ حقوق، دانشکده حقوق و علوم سیاسی(دانشگاه تهران)، ش 52.
32.     شهیدی، مهدی (1382)، حقوق مدنی ج3، آثار قراردادها و تعهدات، مجمع علمی و فرهنگی مجد.
33.     صفایی، سید حسین (1387)، دورۀ مقدماتی حقوق مدنی، قواعد عمومی قراردادها، ج 2، چ 6، نشر میزان.
34.     صفایی، سید حسین و رحیمی، حبیب‌الله (1392)، مسئولیت مدنی(الزامات خارج از قرارداد)، چ 5، انتشارات سمت.
35.     طباطبایی، سید علی (1404ق)، ریاض المسائل، ج 2، قم: مؤسسۀ آل البیت.
36.   عابدی، محسن و امام جزائری، سید محمدرضا (1383)، «تأثیر مفهوم غصب بر حکم عدم‌النفع از منظر فقهی»، نشریۀ مقالات و بررسیها.
37.     عاملی، زین‌الدین ‌بن علی(شهید ثانی)، (1410ق)، الروضه البهیه فی شرح اللمعه الدمشقیه، ج 7، چ 1، کتابفروشی داوری.
38.     عاملى، سید جواد‌بن محمدحسینى ‌(1419ق‌)، مفتاح الکرامة فی شرح قواعد العلاّمة، چ 1، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم.‌
39.     فصیحی‌زاده، علیرضا (1390)، «تفویت منفعت و مبانی ضمان‌آوری آن»، فصلنامۀ حقوق، دانشکدۀ حقوق و علوم سیاسی، دورۀ 41، ش 3.
40.     کاتوزیان، ناصر (1381)، دورۀ مقدماتی حقوق مدنی اموال و مالکیت، چ 5، انتشارات میزان.
41.     کاتوزیان، ناصر (1385)، حقوق مدنی، الزامهای خارج از قرارداد(ضمان قهری)، ج 1، چ 5، انتشارات دانشگاه تهران.
42.     گیلانی قمی، میرزا ابوالقاسم (1413ق‌)، جامع الشتات، ج2، چ1، انتشارات مؤسسۀ کیهان.
43.     محقق داماد، سید مصطفی (1406ق‌)، قواعد فقه‌، ج 1، چ 12، انتشارات ‌مرکز نشر علوم اسلامى‌.
44.     محقق داماد، سید مصطفی؛ عیسایی تفرشی، محمد؛ وحدتی شبیری، سید حسن (1381)، «قلمرو مسئولیت مدنی ناشی از تخلف از اجرای تعهد»، مجلۀ نامه مفید، ش 33 .
45.     محمودی، اصغر (1392)، «بازتعریف عدم‌النفع و مقایسۀ آن با مفاهیم مشابه»، مجلۀ پژوهش‌های حقوق تطبیقی،دورۀ 17، ش 4.
46.     مقدس اردبیلی، احمد‌بن محمد (1403ق)، مجمع الفائده و البرهان، چ 1، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
47.     معین، محمد (1364)، فرهنگ فارسی متوسط، چ 7، انتشارات امیرکبیر.
48.     موسوی خمینی، سید روح ا...(1379)، ترجمۀ تحریر الوسیله، چ 6، مؤسسة تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
49.     موسوی خمینی، سید روح ا... (1421ق‌)، کتاب البیع، چ 1، مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
50.     مهمان‌نواز، روح ا...(1388)، خسارت قابل جبران در حقوق ایران، چ 1، انتشارات آثار اندیشه.
51.     نائینی، میرزا حسن (1418ق)، منیه الطالب، تقریر به‌وسیلۀ شیخ موسی خوانساری، ج 3، قم: مؤسسۀ نشر الاسلامی.
52.     نجفی، شیخ محمدحسن (1404ق‌)، جواهر الکلام، ، ج 37، چ 7، بیروت: دار الاحیاء التراث العربی.
53.     نراقى، مولى احمد‌بن محمد مهدى‌ (1417ق‌)، عوائد الأیام فی بیان قواعد الأحکام و مهمات مسائل الحلال و الحرام‌، چ 1، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى حوزۀ علمیۀ قم‌.
54.     هدایت‌نیا، فرج ا...(1382)، «مفهوم عدم‌النفع»، ماهنامۀ دادگستری، ش 9.
55.     شیروی، عبدالحسین (1380)، «نقد و بررسی مقررات آیین دادرسی مدنی راجع به مطالبه خسارات قراردادی و تأخیرتأدیه»، مجلۀ مجتمع آموزشی قم، ش 9.
دوره 87، شماره 121
بهار 1402
صفحه 115-144

  • تاریخ دریافت 23 آذر 1400
  • تاریخ بازنگری 17 خرداد 1401
  • تاریخ پذیرش 17 اردیبهشت 1401
  • تاریخ اولین انتشار 30 تیر 1401
  • تاریخ انتشار 01 فروردین 1402