مجله حقوقی دادگستری

مجله حقوقی دادگستری

قلمرو صلاحیت دادستان در مواجهه با شرط غیر عادلانه در قراردادهای الحاقی

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری حقوق خصوصی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه میبد، میبد، ایران
2 دکترای حقوق خصوصی، دانشــیار گروه حقوق خصوصی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه میبد، میبد، ایران، (نویسنده مسئول)
3 دکترای حقوق خصوصی، اســتادیار گروه حقوق خصوصی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه میبد، میبد، ایران
10.22106/jlj.2025.2048154.6140
چکیده
امروزه تحمیل شروط غیر عادلانه از سوی طرف قوی قرارداد بر طرف ضعیف، به‌ ویژه در قراردادهای الحاقی، واقعیتی انکارناپذیر است. در برخی نظام‌های حقوقی خارجی، مقامات قضایی با استمداد از اصول تفسیری، از ظرفیت‌های موجود در قواعد عمومی قراردادها برای مقابله با این‌گونه شروط بهره می گرفتند، اما به تدریج، قانون‌گذاران این دسته از شروط را به طور صریح توصیف و باطل اعلام نمودند. در نظام حقوقی ایران، مقررات مدونی در مورد این‌گونه شروط وجود ندارد و لذا به نظر «کنترل قضایی» تنها راه چاره است.
پژوهش حاضر با جمع‌آوری اطلاعات کتابخانه‌ای و پردازش توصیفی تحلیلی، در پاسخ به این پرسش که: «دادستان به‌ عنوان مقام قضایی و نماینده عموم، در مواجهه با شرط غیر عادلانه مندرج در قراردادهای الحاقی و در راستای حمایت از طرف ضعیف چه نقشی می‌تواند ایفا کند؟»، نتیجه می‌گیرد که ظرفیت‌های قانونی موجود و مفاهیمی ‌چون «حقوق عامه» و لزوم حفظ «نظم عمومی» به دادستان این اختیار را می‌دهد که به‌ عنوان نماینده عامه در راستای اعلام بطلان شروط غیر عادلانه، طیف گسترده‌ای از اقدامات از پیشگیری تا مداخله قضایی را انجام دهد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The Prosecutor's Authority in Dealing with Unfair Term Stipulated in Adhesive Contracts

نویسندگان English

Abolfazl Torkamani 1
Majid Sarbazian Esfandabad 2
Hossein Abedini 3
1 PhD student in Private Law, Faculty of Theology and Semitic Studies, Meybod University, Meybod, Iran
2 PhD in Private Law, Associate Professor, Department of Private Law, Faculty of Theology and Semitic Studies, University of Meybod, Meybod, Iran, (Corresponding author)
3 PhD in Private Law, Assistant Professor, Department of Private Law, Faculty of Theology and Semitic Studies, University of Meybod, Meybod, Iran
چکیده English

In contemporary times, the imposition of unfair terms by the stronger party upon the weaker party, particularly in adhesion contracts, has become an undeniable reality. In several foreign legal systems, judicial authorities, invoking interpretative principles, initially relied on the general rules of contract law to confront such terms. Gradually, however, legislators explicitly defined this category of clauses and declared them void. Within the Iranian legal system, there are no codified provisions specifically addressing such terms; consequently, "judicial control" appears to be the only viable solution.
This study, based on library sources and a descriptive–analytical methodology, seeks to answer the question: "What role can the public prosecutor, as a judicial authority and representative of society, play in addressing unfair terms contained in adhesion contracts in order to protect the weaker party?". The study concludes that the existing legal capacities and doctrines, such as "public rights" and the necessity of preserving "public order", empower the prosecutor, as the representative of the public interest, to seek the nullification of unfair contractual terms and to adopt a wide range of measures, from preventive actions to judicial intervention.

کلیدواژه‌ها English

Public Rights
Prosecutor
Unfair Terms
Adhesion Contract
Public Order
فهرست منابع
الف. فارسی
* ابدالی، مهرزاد و محمد عیسائی­تفرشی (1383)، «بررسی قراردادهای نامشروع (مغایر با نظم عمومی) در حقوق فرانسه، انگلیس و ایران»، مدرس، ویژه­نامه حقوق، دوره 8، شماره 4.
* بابایی، ایرج و طوسی، عباس و ترابی، مرتضی (1399)، «جایگاه اصل حقوق بشری استقلال خصوصی در حقوق قراردادها (مطالعه تطبیقی در حقوق آلمان، انگلیس و ایران)»، پژوهش حقوق خصوصی، دوره 9، شماره 33.
* تنگستانی، محمدقاسم و مهدی مرادی­برلیان (1397)، گفتارهایی در باب نهاد دادستانی و احیای حقوق عامه؛ تهران: قوه قضاییه.
* جبّان، ماجد و صابر، محمود و موسوی مجاب، درید (1403)، «نظارت قضایی پیشینی بر تعقیب و تحقیق؛ مبانی و پیامدها»، مجله حقوقی دادگستری, دوره 88، شماره 128.
* جعفرزاده، میرقاسم و سیمائی­صراف، حسین (1384)، «حسن نیت در قراردادهای بین‌المللی: قاعده‌ای فراگیر یا حکمی استثنائی»، مجله تحقیقات حقوقی، دوره 8، شماره ۴۱.
* دادبان، حسن (1377)، حقوق جزای عمومی، جلد نخست، تهران: دانشگاه علامه طباطبایی.
* دادیار، هادی (1390)، نقش دادستان در حفظ حقوق عامه و چالش­های اجرایی آن، رساله دکتری حقوق کیفری و جرم­شناسی، دانشکده حقوق دانشکدگان فارابی دانشگاه تهران.
* دشتی، علی و بهرامیان، مهدی و پروین، خیراله و علوی، پرویز (1397)، «واکاوی تضمینات حقوق عامه با نگاهی به حقوق شهروندی و جایگاه مقام تعقیب»، اخلاق زیستی، دوره 8، شماره 1.
* دعاگویی، محمدمصطفی و محمدی، زینب (1393)، «شروط تحمیلی در قراردادهای صنعت خودرو»، مبانی فقهی حقوق اسلامی، دوره 7، شماره 14.
* ژگو، ژان (1354)، «وظایف دادسرا در امور مدنی در فرانسه»، برگردان: سیدمحسن صدرزاده­افشار، مجله حقوقی دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، دوره 18، شماره صفر (پیاپی 84).
* سارودئی‌نسب، محمد و کاظم‌پور، سید جعفر (1390)، «مؤلفه‌های غیرمنصفانه بودن قرارداد»، مجله حقوقی دادگستری، دوره 75، شماره 75.
* شرافت، محمدظاهر و اسدپور طهرانی، علیرضا (1397)، «قابلیت تسری ماده (46) قانون تجارت الکترونیک (شروط غیرمنصفانه) به سایر عقود»، در: کنفرانس ملی اندیشه­های نوین و خلاق در مدیریت، حسابداری، مطالعات حقوقی و اجتماعی، دوره 1.
* شمس­اللهی، محسن (1391)، شروط غیرمنصفانه در قراردادهای مصرف­کننده با مطالعه تطبیقی در حقوق اتحادیه اروپا، پایان­نامه کارشناسی­ارشد حقوق خصوصی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران.
* شیری، زهرا و شاملو، باقر (1403). «مداخله‌گری کیفری برای احیای حقوق عامه در نظام حقوقی ایران؛ چرایی و چالش‌ها»، مجله حقوقی دادگستری، دوره 88، شماره 126.
* طحان­ نظیف، هادی و طهماسبی، محمدحسن (1397)، «نقش دادستان در صیانت از حقوق و آزادی‌های عمومی در حقوق کیفری ایران»، قضاوت، دوره 18، شماره 93.
* عباسی، محمود و افشاری، فاطمه و پتفت، آرین و دهقانی، پرویز (1398)، حقوق شهروندی؛ از حقوق ملت تا احیای حقوق عامه، تهران: وزارت دادگستری.
* عبدی‌پور فرد، ابراهیم (1388)، «سوءاستفاده از وضعیت اقتصادی مسلط»، حقوق اسلامی (فقه و حقوق)، سال ششم، شماره 21.
* غفاری­فارسانی، بهنام (1389)، مصرف­کننده و حقوق بنیادین او، نگاهی به قانون حمایت از حقوق مصرف­کنندگان؛ تهران: مؤسسه مطالعات و پژوهش­های بازرگانی.
* قافی، حسین (1383)، «ماهیت و میزان اعتبار قرارداد الحاقی»، فقه و حقوق، دوره 1، شماره 2.
* کاتوزیان، ناصر (1387)، «محدودیت­های آزادی قراردادی بر مبنای حمایت از مصرف­کننده»، فصل‌نامه حقوق دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دوره 38، شماره 3.
* کاشانی، جواد و ناصری، نینا (1395)، کارایی دعوای جمعی در دسترسی به عدالت، تهران: میزان.
* کبگانی، محمدحسن و منصوریان، مصطفی و افشاری، فاطمه (1402)، «واکاوی مفهومی احیای حقوق عامه با مطالعه تطبیقی دعاوی منفعت عمومی»، پژوهش‌نامه حقوق اسلامی، سال بیست و چهارم، شماره 2.
* کرمی، سکینه (1394)، «نظم عمومی؛ ابزاری برای کنترل قضایی شروط ناعادلانه»، مجله حقوقی دادگستری، دوره 79، ش 91.
* کریمی، عباس (1381)، «شروط تحمیلی از دیدگاه قواعد عمومی قراردادها»، پژوهش‌های حقوقی، دوره 1، شماره 1.
* کرینگز. جی. ای (1354)، «وظایف دادسرا در امور مدنی در بلژیک»، برگردان: سید محسن صدرزاده افشار، مجله کانون وکلا، دوره 27، شماره 132.
* مقصودپور، رسول (1390)، دعاوی طاری و شرایط اقامه آن، تهران: مجد.
* نقره‌کار، محمدصالح (1388)، نقش دادستان در صیانت از حقوق عامه، تهران: جنگل.
* نقیبی، سید ابوالقاسم و تقی‌زاده، ابراهیم و حسینی، عدنان (1401)، «اعتبارسنجی شروط تحمیلی و حمایت از طرف ضعیف در عقود تحمیلی در فقه اسلامی، حقوق ایران و مصر»، آموزه‌های فقه مدنی، دوره 14، شماره 26.
* هاشمی، محمد (1382)، «حمایت‌ها و تضمینات حقوق بشر در حقوق داخلی و نظام بین­المللی»، مجله تحقیقات حقوقی، دوره 6، شماره 38.
ب. عربی
* حاتم­محسن، منصور (2015)، «العلاقه بین الشرط التعسفی و الشرط الجزائی، دراسه مقارنه»، مجله المحقق الحلی للعلوم القانونیه و السیاسیه، جلد 7، شماره 4.
* السنهوری، عبدالرزاق احمد (2009)، الوسیط فی شرح‌القانون المدنی الجدید، جلد نخست، بیروت: منشورات الحلبی الحقوقیه.
پ. انگلیسی
 
* Aghion, Philips (1990), “Legal Restrictions on Private Contract Can Enhance Efficiency?”, Journal of Law, Economics and Organization, Vol. 2.
* Barak, Justice Aharon (1996),“Constitutional Human Rights and Private Law”, Yale Law School Faculty Scholarship Review of Constitutional Studies, Vol. 3, No. 2.
* Cappelletti, M. (1975), “Governmental and Private Advocates for the Public Interest in Civil Litigation: A Comparative Study, Michigan Law Review, No. 73.
* Chrenkoff, Arthur (1996), “Freedom of Contract: A New Look at the History and Future of the Idea”, Legal Philosophy, Vol. 21.
* Dimmateo, Larry. A. (1998), Equity’s Modification of Contract: an Analysis of the Twentieth Century’s Equitable Reformation of Contract Law, New England Law Review, Vol. 31.
* Ding, Chunyan & Huina Xiao (2021), “A Paper Tiger? Prosecutorial Regulators in China’s Civil Environmental Public Interest Litigations”, Fordham Environmental Law Review, Vol. 32, No. 3.
* Hamburger, Adolf (1974), “Private Suits in the Public Interest in the United States of America”, Buffalo Law Review, Vol. 23.
* Herres Thal, Carsten (2013), Constitutionalisation of Freedom of Contract in European Union Law in Current problems in The Protection of Human Rights, London: Oxford and Portland, Oregon Hart Publishing Ltd.
* Langer, Vera (1988), “Public Interest in Civil Law, Socialist Law, and Common Law Systems: The Role of the Public Prosecutor”, The American Journal of Comparative Law, Vol. 36.
* Lunny, D. (1978), “Locus Standi-Public Law and the Individual-The Relator Action-Role of the Attorney-General-Injunction”, University of British Columbia Law Review, Vol. 12.
* Mak, Chantal (2008), Fundamental Rights in European Contract Law: A Comparison of the Impact of Fundamental Rights on Contractual Relationships in Germany, the Netherlands, Italy and England, Netherland: Kluwer Law International.
* Pinto Oliveria, Nuno Manuel & Benedita McCrorie (2008), Anti-discrimination Rules in European Contract Law, in Constitutional Values and European Contract Law, The Netherlands: Wolsters Kluwer Law & Business (Kluwer Law International BV).
* Sen, G. M. (1977), Freedom of Contract and Social change, New Delhi: B.V. Gupta.
* Shi, Yifan & Benjamin Van Rooij (2016), “Prosecutorial regulation in the Global South: Environmental civil litigation by prosecutors in China compared to Brazil”, Regulation & Governance, Vol. 10.
* Sydorenko. N (2022), “The problems of legal regulation of the prosecutor's participation in the civil process”, Uzhhorod National University Herald Series Law, No. 73.
* Vittoria Onufrio, Maria (2007), “The Constitutionalization of Contract Law in the Irish, the German and the Italian systems: is horizontal indirect effect like direct effect? ”, University of Palermo, Vol. 4.
* Wilhelmsson, Thomas & Chris Willet (2010), Unfair terms and standard form contracts, Colchester: Edward Elgar Publishing.
* Wolcher, Louis E. (1992), The Privilege of Idleness: A Case Study of Capitalism and the Common Law in Nineteenth Century America, The American Journal of Legal History, Vol. 36, No. 3.
* Yang, Kenny (2013), Public Accountability of Public Prosecutions, Murdoch University Law Review, Vol.20, No.1.
* Zhou, Q (2014), “Limits of Mandatory Rules in Contract Law: An Example in Agency Law”, Northern Ireland Legal Quarterly, Vol. 4, No. 65.
دوره 89، شماره 131
پاییز 1404
صفحه 209-239

  • تاریخ دریافت 26 آذر 1403
  • تاریخ بازنگری 06 بهمن 1403
  • تاریخ پذیرش 07 دی 1404
  • تاریخ اولین انتشار 07 دی 1404
  • تاریخ انتشار 01 مهر 1404