مجله حقوقی دادگستری

مجله حقوقی دادگستری

نگرشی تطبیقی به نقش بزه‌دیده در قطع زنجیره سببیت در فقه و حقوق ایران و حقوق انگلستان

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان
پیام فروزنده 1
فرید محسنی 2
1 دانشجوی دکتری تخصصی حقوق جزا و جرمشناسی دانشگاه تهران
2 استاد گروه حقوق جزا و جرم شناسی، دانشکده حقوق قضایی، دانشگاه علوم قضایی و خدمات اداری، تهران، ایران
10.22106/jlj.2025.2029161.5917
چکیده
رکن مادی برخی از جرائم که موصوف به جرائم مقید می‌باشند، نیازمند تحقق نتیجه خاصی است که بدون تحقق آن نتیجه، جرم محقق نخواهد شد. در این‌گونه جرائم، علاوه بر احراز نتیجه، باید رابطه سببیت میان رفتار مجرمانه و نتیجه نیز احراز شود. با احراز رابطه سببیت، برخی عوامل نیز وجود دارند که وارد این رابطه شده؛ این زنجیره را قطع می‌کنند و باعث پیچیدگی بیشتر احراز این رابطه می‌گردند. بزه‌دیده یکی از عوامل دخیل در معمای جرم است که تحت شرایطی می‌تواند قاطع رابطه سببیت باشد.
پژوهش حاضر با استفاده از روش توصیفی تحلیلی، در پاسخ به این سوال که بزه‌دیده تحت چه شرایطی می‌تواند زنجیره سببیت را قطع نماید، موضوع را در فقه و حقوق ایران بررسی کرده و با دیدگاه‌های حقوق انگلستان تطبیق داده است. نتیجه تحقیق نشان می‌دهد که شرایط جسمانی و روانی بزه‌دیده، هرچند نامتعارف باشد، زمینه‌ساز وقوع نتیجه بوده و قاطع رابطه سببیت نیست. همچنین، از منظر فقه و حقوق ایران، تنها رفتار ارادی و آگاهانه بزه‌دیده می‌تواند رابطه سببیت میان رفتار متهم و نتیجه را قطع کند، درحالی که در حقوق انگلستان، رفتار بزه‌دیده علاوه‌بر ارادی و آگاهانه بودن، باید آزادانه نیز باشد، تا بتواند قاطع رابطه سببیت باشد.
کلیدواژه‌ها
رابطه سببیت
علیت
بزه‌دیده
قاعده جمجمه نازک
سبب
شرط
موضوعات

عنوان مقاله English

A comparative perspective on the role of the victim in breaking the chain of causation in Iranian jurisprudence and law, and English law

نویسندگان English

Payam Forouzandeh 1
farid mohseni 2
1 PhD Student in Criminal Law and criminology, University of Tehran, Tehran, Iran
2 Professor of Criminal Law and criminology, University of Judicial Sciences and Administrative Services, Tehran, Iran.
چکیده English

The actus reus of some crimes, which are referred to as Result crimes, requires the occurence of a specific result, without which the crime will not be established. In such crimes, in addition to proving the result, the chain of causation between the criminal behavior and the result must also be proven. With the proof of causality, there are some factors that enter this relationship and break this chain and make the proof of this relationship more complicated. The victim is also one of the factors involved in the crime puzzle and under certain circumstances can be decisive in the causal relationship. Using a descriptive–analytical methodology, the present study addresses the question of under what conditions the victim can sever the chain of causation, examining the issue within Islamic jurisprudence (fiqh) and Iranian law, and comparing it with the approach under English law. The findings indicate that the victim’s physical or psychological condition—regardless of how unusual—may contribute to the occurrence of the result but does not break the causal link. Furthermore, from the perspective of fiqh and Iranian law, only the victim’s voluntary and conscious conduct can break the causal link between the defendant’s act and the result. In contrast, under English law, the victim’s conduct must, in addition to being voluntary and conscious, also be autonomous in order to qualify as a novus actus interveniens capable of breaking the chain of causation.

کلیدواژه‌ها English

The chain of causation
Causality
Victim
Thin skull rule
Cause
Condition
الف. فارسی
* آقایی‌نیا، حسین (1397)، حقوق کیفری اختصاصی جرائم علیه اشخاص (جنایات)، چاپ هفدهم، تهران: میزان.
* بجنوردی، سید محمد بن حسن (1401 ق)، قواعد فقهیه، چاپ سوم، تهران: عروج.
* حاجی ده‌آبادی، احمد (1397)، جرائم علیه اشخاص (قتل)، چاپ دوم، تهران: میزان.
* خسروی سلیم، محمدمهدی (1399)، «نقش رکن روانی در رابطه سببیت»، مطالعات حقوق کیفری و جرم‌شناسی، دوره 50، شماره 1.
* شیری، عباس (1401) «درس گفتار حقوق کیفری اختصاصی (آسیب‌های بدنی)»، نیمسال تحصیلی اول 1401-1402، قابل دسترسی در کانال تلگرامی دکتر عباس شیری.
* علی‌آبادی، عبدالحسین (1373)، حقوق جنایی، چاپ سوم، تهران: فردوسی.
* قیاسی، جلال‌الدین (1394)، تسبیب در قوانین کیفری، چاپ سوم، تهران: جنگل.
* محسنی، فرید و ملکوتی، نصیر (1394)، «رابطه سببیت در قانون مجازات اسلامی 1392»، مجله حقوقی دادگستری، شماره 91.
* مرعشی، سید محمدحسن (1385)، دیدگاه‌های نو در حقوق، چاپ دوم، تهران: میزان.
* میرمحمدصادقی، حسین (1396)، جرائم علیه اشخاص، چاپ بیست و چهارم، تهران: میزان.
* وجدانی فخر، عطیه و وجدانی فخر، طلیعه و الهی‌منش، محمدرضا (1401)، «رابطه سببیت در جرم و چالش‌های مسؤولیت کیفری با نگرشی به قانون مجازات اسلامی مصوب 1392»، حقوق و مطالعات سیاسی، دوره 2، شماره 3.
* هارت، اچ ال ای و تونی هونوره (1392)، سببیت در حقوق (حقوق کیفری)، برگردان: دکتر حسین آقایی‌نیا و دیگران، چاپ دوم، تهران: میزان.
* یزدانیان، علیرضا (1379)، حقوق مدنی (قلمرو مسؤولیت مدنی)، چاپ نخست، تهران: آیلار.
 ب. عربی
* خویی، سید ابوالقاسم (۱۴۲۲ هـ ق)، موسوعه الامام الخویی (مبانی تکملة المنهاج)، جلد چهل و دوم، چاپ نخست، قم: مؤسسة إحیاء آثار الإمام الخوئی ره (نرم‌افزار جامع فقه اهل بیت علیهم السلام، مؤسسه نرم افزاری علوم اسلامی نور).
* سبزوارى، سید عبد الأعلى (1413 ه‍ ق)، مهذّب الأحکام، جلد بیست و یکم، چاپ چهارم، قم: مؤسسه المنار.
* جبعی عاملی، زین الدین بن على (شهید ثانی) (1410 ه‍ ق)، الروضه البهیه فی شرح اللمعه الدمشقیه (المحشّى - کلانتر)، جلد دهم، چاپ نخست، قم: داورى.
* جبعی عاملی، زین‌الدین بن على (1413 هـ ق)، مسالک الأفهام إلى تنقیح شرائع الإسلام، چاپ نخست، قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة.
* طوسی، محمد بن حسن (1407 ق)، الخلاف، جلد پنجم، چاپ نخست، قم: دفتر انتشارات اسلامى.
* نجفی، شیخ محمدحسن (1404 ق)، جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، جلد چهل و دوم، چاپ هفتم، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
* عراقی، آقاضیاء (1414 ق)، شرح تبصره المتعلمین، جلد چهارم، چاپ اول، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
* علامه حلی، حسن بن یوسف (1413 ق)، قواعد الأحکام فی معرفه الحلال و الحرام، جلد سوم، چاپ نخست، قم: دفتر انتشارات اسلامى.
* علامه حلی، حسن بن یوسف (1420 ق)، تحریر الاحکام الشرعیه علی مذهب الامامیه، جلد پنجم، چاپ نخست، قم: موسسه امام صادق علیه السلام.
* فاضل هندی، محمد بن حسن (۱۴۱۶ ق)، کشف اللثام و الإبهام عن قواعد الأحکام، جلد یازدهم، چاپ نخست، قم: دفتر انتشارات اسلامى.
* محقق حلی، جعفر بن حسن (1408 ق)، شرائع الإسلام فی مسائل الحلال والحرام، جلد چهارم، چاپ دوم، قم: اسماعیلیان.
* محقق حلی، جعفر بن حسن (1418 ق)، المختصر النافع فی فقه الامامیه، جلد دوم، چاپ ششم، قم: موسسه المطبوعات الدینیه.
* مغنیه، محمدجواد (1421 ق)، فقه الإمام الصادق علیه السلام، چاپ دوم، قم: انصاریان.
* موسوی خمینى، سید روح‌الله (بی‌تا)، تحریر الوسیله، جلد دوم، چاپ نخست، قم: دار العلم.
پ. انگلیسی
* Ashworth, Andrew (2013), Positive Obligations in Criminal Law, First Published, Hart Publishing.
* Bois-Pedain, Antje Du (2021), Novos Actus And Beyond: Attributing Causal Responsibility in The Criminal Courts, Cambridge Law Journal, No 80, pp 61-90.
* De Than, Claire and Heaton, Russel (2013), Criminal Law, fourth edition, Oxford University Press.
* Elvin, Jesse (2017), “Causation and legal Responsibity: Take your Victim as You Find Him?”, Journal of the institute of law, No 1, pp45-59.
* Fionda, Julia and Bryant, Michael J (2000), briefcase on criminal law, second edition, London, Cavendish publishing limited.
* Garner, Bryan A. (1999), Black’s Law Dictionary, Seventh Edition, West Group.
* Harpwood, Vivienne (2009), Modern Tort Law, Seventh edition, Routledge. Cavendish.
* Herring, Jonathan (2012), Great Debates in Criminal Law, First published, Palgrave Macmillan.
* Hoxley-binns, Rebecca and Martin, Jacqueline (2014), unlocking the English legal system, fourth edition, London, Routledge.
* Jefferson, Michael (2015), Criminal Law, twelfth edition, Pearson Education Limited.
* Lippman, Matthew (2010), Contemporary Criminal Law, Second edition, Sage Publication.
* Loveless, Janet (2012), Criminal Law (text, cases and materials), third edition, Oxford University Press.
* Martin, Elizabeth A. (2003), A Dictionary Of Law, fifth edition, Oxford University Press.
* Molan, Micheal (2001), sourcebook on criminal law, second edition, London, Cavendish publishing limited
* Wilson, William (2017), Criminal Law, sixth edition, Pearson Education Limited.
مجله حقوقی دادگستری
دوره 89، شماره 130
تابستان 1404
صفحه 143-161

  • تاریخ دریافت 25 اردیبهشت 1403
  • تاریخ بازنگری 17 آذر 1403
  • تاریخ پذیرش 10 شهریور 1404
  • تاریخ اولین انتشار 10 شهریور 1404
  • تاریخ انتشار 01 شهریور 1404