مجله حقوقی دادگستری

مجله حقوقی دادگستری

تعدد اسباب و چالش های توزیع خسارت در حقوق ایران؛ با تاکید بر امکان سنجی استفاده از ریاضیات و هوش مصنوعی

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری حقوق خصوصی دانشگاه میبد (نویسنده مسؤول)
2 استادیار گروه حقوق دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه میبد
3 دانشیار گروه حقوق دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه میبد
10.22106/jlj.2025.2048335.6141
چکیده
بررسی اعتبار «نظریه کارشناسی» در فرایند توزیع خسارت و مسائل پیرامون آن، یکی از چالش‌ برانگیزترین موضوعات فقهی و حقوقی است. از منظر مسؤولیت مدنی، بررسی حادثه موجد ضمان، فرایندی است که با انتخاب مبنای مسؤولیت مدنی آغاز و به توزیع خسارت ختم می‌شود. در این نوشتار، با روش مطالعاتی ترکیبی (کتابخانه‌ای و میدانی)، کوشش شده است به این سؤال‌ که آیا توزیع خسارت میان مسؤولان متعدد، امری حکمی و به عهده قانون‌گذار است یا موضوعی و به تشخیص مقام قضایی است می‌پردازد و نقش نظریه کارشناسی در این فرایند و چگونگی بهره‌بردن از علم ریاضیات و هوش مصنوعی در توزیع خسارت را مورد بررسی قرار می‌دهد. به نظر می‌رسد هرچند توزیع خسارت در فقه امامیه و قوانین موضوعه ظاهراً امری حکمی تلقی می‌شود، لیکن در ماهیت، امری موضوعی است. از این رو، برای صدور حکم توزیع خسارت، مراجعه به نظریه کارشناسی با رعایت قواعد و معیارهای مشخص و بدون تفویض امر قضاوت به کارشناسان، اقدامی شایسته و ضروری است. هم‌چنین بهره‌گیری از علم ریاضیات، تبدیل شاخص‌های کیفی به کمی، طراحی فرمول‌های دقیق و استفاده از توانمندی‌های هوش مصنوعی، می‌تواند توزیع خسارت را علمی و یکپارچه سازد، اعمال سلیقه را به حداقل رساند و نظریه کارشناسی را به جایگاه اصیل و واقعی خود بازگرداند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The multiplicity of causes and challenges of damage distribution in Iranian law with emphasis on the feasibility of using mathematics and artificial intelligence

نویسندگان English

majid Rezaei 1
hamid rustaei sadr abadi 2
nasrollah jafari khosro abad 3
pegah sarmadi 2
1 PhD student in private law at Meybod University (corresponding author)
2 Assistant Professor, Law Department, Faculty of Theology and Islamic Studies, Meybod University
3 Associate Professor, Law Department, Faculty of Theology and Islamic Studies, Meybod University
چکیده English

Examining the validity of the "expert theory" in the process of distributing damages and the issues surrounding it is one of the most challenging jurisprudential and legal issues that has always been and will be a point of contention among experts in the history of civil liability law. From the perspective of civil liability, examining a liability-generating event is a process that begins with choosing the basis of civil liability and ends with the distribution of damages. In this article, using a combined study method (library and field), an attempt has been made to answer questions such as: Is the distribution of damages among various officials in the Iranian legal system a matter of decree that the legislator should determine, or is it a matter of fact that, like other subject-matter matters, should be left to the investigating authority to determine? What role does the expert theory play in this process and under what circumstances can it be relied upon? Can mathematics and then artificial intelligence be used in the distribution of damages? It seems that although the distribution of damages in Imami jurisprudence and statutory laws is apparently considered a judicial matter, it is in essence a subjective matter. Therefore, in order to issue a ruling on the distribution of damages, especially in complex legal cases, referring to expert theory - by observing specific rules and criteria and without delegating judgment to experts, contrary to the usual practice in courts - is a worthy and necessary step. Finally, utilizing mathematics, converting qualitative indicators into quantitative ones, designing precise formulas, and using the capabilities of artificial intelligence can make the distribution of damages scientific and integrated, minimize the application of taste, and restore expert theory to its original and true position.

کلیدواژه‌ها English

Subject matter
judicial matter
damage distribution
mathematics
artificial intelligence
expert theory
فهرست منابع:
الف. فارسی
* امامی، سید حسن (1377)، حقوق مدنی، جلد نخست، تهران: اسلامیه.
* بادینی، حسن (1384)، فلسفه مسؤولیت مدنی، تهران: سهامی
* بادینی، حسن و داودی، حسین (1398)، «جستاری نقادانه بر تعیین سبب مسؤول در بین اسباب متعدد با ارجاع امر به کارشناس با مطالعه تطبیقی»، مجله تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی، شماره 3.
* باریکلو، علیرضا (1385)، مسؤولیت مدنی، چاپ نخست، تهران: میزان.
* باریکلو، علیرضا و برزگر، مهدی (1398)، «بررسی سهم مسؤولیت مدنی عوامل متعدد در حقوق ایران و اصول حقوق مسؤولیت مدنی اروپایی»، مجله حقوق تطبیقی، شماره 111.
* برهانی، محسن و بادکوبه هزاوه، آرش (1400)، «جایگاه نظر کارشناس در احراز رابطه سببیت»، مجله حقوقی دادگستری، دوره 85، شماره 113.
* پورسرشکه، محدثه و محمودی، امیررضا (1403)، «اصطلاحات ریاضی در حقوق»، فصلنامه پژوهش‌های حقوق میان ‌رشته‌ای، دوره 5، شماره 3.
* حسین‌آبادی، امیر و صادقی، حسینعلی (1396)، «توزیع خسارت در تداخل اسباب»، مجله گفتمان حقوقی، شماره 31.
* حیدری، علی‌نقی (1388)، اصول استنباط فی اصول فقه، برگردان: عباس زراعت و حمید مسجدسرایی، چاپ هفتم، قم: حقوق اسلامی.
* خدابخشی، عبدالله (۱۳۹۱)، «توزیع خسارت در مسؤولیت مدنی در فرض تعدد اسباب»، فصل‌نامه مطالعات حقوق خصوصی، دوره 42، شماره 1.
* خسروی سلیم، محمدمهدی (1396)، نقش رکن روانی در رابطه سببیت، چاپ نخست، تهران: میزان.
* دالوند، فضل‌الله‌ (1386‌)، تقسیم‌ مسؤولیت مدنی، چاپ نخست، تهران: دادیار‌.
* عباسلو، بختیار‌ (1386‌)، مسؤولیت مدنی ناشی از سوانح رانندگی، چاپ نخست، تهران: میزان.
* ساعی، سید محمدهادی و ثقفی، مریم (۱۳۹۲)، «بررسی اعتبار نظریه کارشناس از منظر فقه و حقوق»، مجله حقوقی دادگستری، دوره 77، شماره 83.
* شمس، عبدالله (۱۳۸۵)، آیین دادرسی مدنی (دوره پیشرفته)، جلد سوم، تهران: دراک.
* شمس، عبدالله (۱۳۹۳)، «سبب، امور موضوعی و توصیف آن‌ها در دعوای مدنی»، مجله تحقیقات حقوقی، شماره ۶۵.
* شمس، عبدالله (۱۴۰۰)، آیین دادرسی مدنی، جلد نخست، چاپ چهل و سوم، تهران: دراک.
* شهابی، مهدی و مسعودی‌پور، آزاده (۱۳۹۲)، «تحلیل اقتصادی حقوق و احیای اندیشه تقصیر»، دانش‌نامه حقوق اقتصادی، ۴، ۲۸-۵۶.
* صفایی، سید حسین (۱۳۵۱)، دوره مقدماتی حقوق مدنی: تعهدات و قراردادها، جلد دوم، تهران: مؤسسه عالی حسابداری.
* صفایی، سید حسین و رحیمی، سید حبیب‌الله (۱۳۹۲)، مسؤولیت مدنی (الزامات خارج از قرارداد)، چاپ پنجم، تهران: سمت.
* طاهری نسب، یزدالله (۱۳۸۹)، رابطه علیت در حقوق کیفری ایران و انگلستان، چاپ دوم، تهران: دادگستر.
* طاهری، حبیب‌الله و حکیم، محمد (۱۳۹۵)، «واکاوی مالک اعتبار در پذیرش نظر اهل خبره»، پژوهش‌های فقهی، دوره 12، شماره 2.
* غمامی، مجید و اشراق آرانی، مجتبی (۱۳۸۹)، «تفکیک امر حکمی از امر موضوعی در دادرسی مدنی: تبیین نظریه عمومی»، فصل‌نامه حقوق، مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دوره ۴۰، شماره ۲.
* قاسم‌زاده، سید ‌مرتضی (1387)، مبانی مسؤولیت مدنی، چاپ پنجم، تهران: میزان‌.
* قاسم‌زاده، سید مرتضی (۱۳۹۰)، الزام‌ها و مسؤولیت مدنی بدون قرارداد، چاپ نهم، تهران: میزان.
* کاظمی، محمود (۱۳۹۳)، معیار تقسیم مسؤولیت میان عاملان زیان، مطالعات حقوق خصوصی، شماره ۴۴.
* کاتوزیان، ناصر (۱۳۷۴)، الزام‌های خارج از قرارداد: ضمان قهری، تهران: دانشگاه تهران.
* کاتوزیان، ناصر (1386)، الزام‌های خارج از قرارداد (ضمان قهری) مسؤولیت مدنی، جلد نخست، چاپ ششم، تهران: دانشگاه تهران.
* کاتوزیان، ناصر (1392)، دوره مقدماتی وقایع حقوقی مسؤولیت مدنی، چاپ نهم، تهران: شرکت سهامی انتشار.
* کریم زاده شورک، محمدحسین و حاجی ده‌آبادی، احمد و برزگر، عبدالرضا (1401)، «تحولات سببیت و استناد در قانون مجازات اسلامی 1392»، مجله حقوق اسلامی، سال نوزدهم، شماره 73.
* کریمیان، محمد وزین (۱۴۰۱)، «تحلیل رابطه ریاضی با حقوق: با تمرکز بر منابع حق و تکلیف و نظریه عدالت»، دیدگاه‌های حقوق قضایی، دوره 27، شماره 100.
* گنجعلی، مجتبی (۱۴۰۰)، راهکارهای تعامل آمارشناسان و حقوقدانان، نشست پژوهشگاه قوه قضاییه.
* مبین، حجت (1390)، نظریه قابلیت استناد، چاپ نخست، تهران: دانشگاه امام صادق (ع).
* محسنی، فرید و ملکوتی، نصیر (۱۳۹۴)، «رابطه سببیت در قانون مجازات اسلامی»، مجله حقوقی دادگستری، دوره 79، شماره 91.
* مرادی، سعداله و همکاران (۱۴۰۱)، آمار و احتمال در حقوق و قضاوت، تهران: پژوهشگاه قوه قضاییه.
* مرادی، حسن (1396)، «جرایم علیه اشخاص»، تهران: میزان.
* محقق‌داماد، سـید مصطفی (1390)، قواعد فقه بخش مـدنی‌، چـاپ‌ سی ‌و ‌دوم‌، تهران: مرکز نشر علوم ‌اسلامی.
* مظفر، محمدرضا (۱۳۸۸)، اصول فقه، برگردان: غرویان و شیروانی، جلد دوم، چاپ ششم، قم: دارالفکر.
* موسوی بجنوردی، محمد (1379)، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره)، تهران: عروج.
* مولودی، محمد و حاجی عزیزی، بیژن و غلامی، نگین (۱۳۹۷)، «مبانی اقتصادی توزیع خسارت»، مطالعات حقوقی، دوره 10، شماره 3.
* واین آر، لفیو (1387)، سببیت و قتل در نظام کیفری ایالت متحده آمریکا، برگردان: حسین آقایی‌نیا، چاپ نخست، تهران: میزان.
* وحدتی شبیری، سید حسن و محمدی، سید باقر (۱۴۰۲)، «توزیع مسؤولیت مدنی بر اساس تقصیر»، آموزه‌های فقه مدنی، دوره 15، شماره 28.
* وزارت راه و ترابری (۱۳۷۷)، آیین‌نامه ایمنی راه‌های کشور، تهران: شرکت سهامی ایمنی راه‌ها.
* وکیل الرعایا، یونس و نوری، حسن (۱۳۹۷)، «تحلیل عوامل مؤثر بر وقوع تصادفات جاده‌ای»، مطالعات مدیریت ترافیک، شماره 51.
* وزیری، منوچهر (۱۳۸۴)، کاربرد روش‌های چندضابطه‌ای در ایمنی حمل‌ونقل، کنفرانس بین‌المللی حوادث رانندگی
* هاشمی، علی (۱۳۹۲)، «اسباب متعدد در مسؤولیت مدنی»، دو فصل‌نامه حقوق مدنی، سال دوم، شماره 2.
* هاشمی شاهرودی، سید محمود (۱۳۸۲)، فرهنگ فقه، جلد سوم و ششم، قم: دایره‌المعارف فقه اسلامی.
* یزدانیان، علیرضا (1379)، حقوق مدنی؛ قلمروی مسؤولیت، چاپ نخست، تهران: ادبستان.
عربی
* أسدی، حسن (علامه‌حلی) (1419 ق)، قواعد الأحکام فی معرفه الحلال و الحرام، جلد سوم، چاپ نخست، قم: موسسة النشر‌ الإسلامی‌.
* الإصفهانی (فاضل‌هندی)، محمد (1424 ق)، کشف اللثام عن ‌قواعد الأحکام، الجزءالحادی‌عشر، الطـبعة الاولی، قم: موسسة النشر الإسلامی.
* الجبعی العاملی، زین‌الدین بن علی (شهید ثانی) (1416 ق)، مسالک الافهام فی تنقیح شرائع الاسلام، جلد دوازدهم، قم: مؤسسه المعارف الاسلامیه.
* الحسینی‌المراغی، میرعبدالفتاح (1417 ق)، العناوین الفقیه، الجزءالثانی‌، الطبعة الاولی، قم: موسسة النشر‌ الإسلامی‌.
* زکی، محمود جمال‌الدین (بی‌تا)، موسوعه القضاء و الفقه للدول العربیه، جلد هستاد و هفتم، بخش نخست، بیروت: دارالکتب العلمیه.
* سبزواری، سیدعبدالأعلی (1413 ق)، مهذب‌ الأحکام‌ فی‌ بیان الحلال و الحرام، چاپ چهارم، قم: موسسة المنار.
* سراج، محمد احمد (۱۴۱۰ ق)، ضمان العدوان فی الفقه الاسلامی، قاهره: دارالثقافه للنشر.
* فـاضل‌لنکرانی، مـحمد (1432 ق)، تـفصیل الشریعة فی شرح تحریر ‌‌الوسیلة‌ کتاب الدیات، الطبعة الاولی، قم: مرکز فـقه الأئمة الأطهار، المطبعة اعتماد.
* محقق حلی، نجم‌الدین (بی‌تا)، شرایع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام، قم: استقلال
* المطهری، احمد (۱۴۰۱ ق)، مستند تحریرالوسیله، قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
* المطهری، احمد (1408 ق)، مستند تحریر الوسیلة کتاب الدیات، قم: الإنتشارات للاُستاذ المطهری.
* موسوی خمینی، سید روح‌الله (۱۴۱۵ ق)، انوار الهدایه فی التعلیقه علی الکفایه، جلد دوم، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
‌* موسوی خمینی، سید روح‌الله‌ (1409 ق)، تحریر الوسـیله، المـجلد الثانی، الطـبعة الاولی، قم: موسسة مطبوعات دارالعلم.
* موسوی ‌خویی، سید ابوالقاسم (1422 ق)، مبانی تکمله المنهاج، الجزء‌ الثانی ‌و‌ الأربعون، نجف: مـوسسة احـیاء‌ آثار‌ الإمام الخویی.
* نـجفی، محمدحسن (1367)، جواهر الکلام، جلد ششم و سی و هفتم، تهران، دار‌‌الکتب‌ الاسلامیه،
* نـجفی، محمدحسن (1981 م)، جواهر الکلام فی شرح شرایع الإسلام، المجلد السابع ‌و الثلاثون، الثانی ‌و الأربعون و الثالث ‌و الأربعون، الطبعه السابعه، بیروت: دار احیاء التراث العربی‌.
پ. انگلیسی
 
* Acosta, R. (2012), “Artificial Intelligence And Authorship Rights”. Harvard Journal of Law & Technology, 25(2), 401-430.
* Barker, D. & Padfield, C. (1998), Law Made Simple (10th ed), Oxford: Made Simple Books.
* Edmonds, T. (2015), “Uninsured Drivers and the Law”, Journal of Transport Law, 12(3), 45-67.
* Heffernan, LIZ. (2006), “Reliability of Scientific Evidence in Tort”, Judicial Studies Institute Journal, 6(1), 120-145.
* McGuire, B. & Smith, Ch. (2006), “History of Artificial Intelligence”, Washington Law Review, 33(4), 789-812.
* K.Dewolf, David (2009), the Tort of Law Cases and Materials, Michigan: Lupus publication, Ltd, Lansing.
* Keeton, W. P. Dobbs, D. B. Keeton, R. E. & Owen, D. G. (1984), Prosser and Keeton on the law of torts (5th ed), West Publishing Co.
* Michael, Faure (2016), “Attribution of liability: an economic analysis of various cases”, Chicago-Kent law review, vol.91, No.2, pp.603-635.
دوره 89، شماره 131
پاییز 1404
صفحه 177-207

  • تاریخ دریافت 27 آذر 1403
  • تاریخ بازنگری 27 خرداد 1404
  • تاریخ پذیرش 03 شهریور 1404
  • تاریخ اولین انتشار 01 مهر 1404
  • تاریخ انتشار 01 مهر 1404