مجله حقوقی دادگستری

مجله حقوقی دادگستری

سیاست تقنینی و قواعد عمومی حاکم بر تعزیر منصوص شرعی در قانون مجازات اسلامی

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان
حقوق جزا و جرم شناسی، دانشکده حقوق، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران
10.22106/jlj.2025.2026830.5885
چکیده
تعزیر منصوص شرعی، عنوانی با پشتوانه فقهی است که به ‌طور جزئی از احکام عمومی تعزیر در قانون مجازات اسلامی مستثنی شده است. به‌رغم این، موضع قانون‌گذار درباره نسبت تعزیر منصوص شرعی با قواعدی نظیر تعدد و تکرار جرم، شروع، شرکت و معاونت در جرم، تخفیف در مجازات، عفو و ادله اثبات جرم روشن نیست. از این ‌رو لازم است با استمداد از مبانی سیاست تقنینی، خلأهای قانونی مرتبط با قواعد عمومی تعزیر منصوص شرعی را شناسایی نمود. برآمد پژوهش حاضر که با روش توصیفی و تحقیق کتابخانه‌ای نگارش یافته، این است که سیاست تقنینی حاکم بر تعزیر منصوص شرعی، افتراقی می‌باشد و به این اعتبار، نمی‌توان برای رفع خلأهای قانونی مرتبط با تعزیر منصوص شرعی، آن را به‌ طور مطلق مشمول حکم حد یا تعزیر دانست؛ بلکه باید به مقتضای عناصر سیاست تقنینی، احکام ناگفته پیرامون تعزیر منصوص شرعی را به ‌نحو موردی کشف نمود تا به‌ این‌سان، دگر باره جایگاه این نهاد شرعی در قانون مجازات اسلامی تثبیت شود.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The Legislative policy and general rules governing prescribed Ta`zir by Shari`a in the Islamic Penal Code

نویسندگان English

Muhammad Mahdi Shirrafiee
Fazllollah Forughi
Muhammad Hadi Sadeghi
Criminal and criminology, Faculty of law, Shiraz University, Shiraz, Iran
چکیده English

Prescribed Ta`zir by Shari`a is a title with jurisprudential support, which is partially excluded from the rules governing Ta`zir in the Islamic Penal Code. Despite this, the legislator's position regarding the proportion of prescribed Ta`zir by rules such as concurrence of offenses and recidivism, attempting, participation and aiding in the crime, mitigating and the punishment, pardon and evidence to prove the crime is not clear. Therefore, it is necessary to identify the legal gaps related to the general rules of prescribed Ta'zir by referring to the principles of legislative policy. The result of the present research, which was written with the descriptive method and library research, is that the legislative policy that governs prescribed Ta'zeer is discriminatory. In this regard, it cannot be considered absolutely subject to the ruling of Hadd or Ta`zir in order to eliminate the legal loopholes related to the prescribed Ta`zir; Rather, according to the elements of the legislative policy, the unspoken rulings about prescribed Ta`zir should be discovered on a case-by-case basis in order to once again establish the position of this Shari`a institution in the Islamic Penal Code.

کلیدواژه‌ها English

prescribed Ta`zir
predetermined Ta`zir
Ta`zir by Shari`a
prescribed punishment
Ta`zir regulations
Legislative policy
فهرست منابع
الف) منابع فارسی
اردبیلی، محمدعلی (1395)، حقوق جزای عمومی، جلد اول، چاپ پنجاه، تهران: نشر میزان.
اکبری، محمدجواد و هاشمی، سید حسین (1395)، «درنگی در مصادیق تعزیرات منصوص در فقه امامیه»، فصلنامه علمی-پژوشی جستارهای فقهی و اصولی، دوره 2، شماره 4.
امیدی، جلیل (1377)، «قواعد تفسیر قوانین جزایی»، مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دوره 41.
ایزدی­فرد، علی­اکبر و حسین­نژاد، سید مجتبی (1394)، «تأمّلی در مصادیق مشتبه حدّ و تعزیر با تحلیلی بر سخنان شهید ثانی در مسالک»، پژوهش­های فقهی، دوره 11، شماره 2.
برهانی، محسن (1395)، درآمدی بر حقوق جزای عمومی، جلد اول، چاپ دوم، تهران: نشر میزان.
همان (1396)، درآمدی بر حقوق جزای عمومی، جلد دوم، چاپ سوم، تهران: نشر میزان.
برهانی، محسن و نادری­فرد، مریم (1394)، «تعزیرات منصوص شرعی؛ مفهوم فقهی و مصادیق قانونی»، پژوهش حقوق کیفری، دوره 3، شماره 10.
پژوهشکدة شورای نگهبان (1395)، قانون مجازات اسلامی در پرتو نظرات شـورای نگهبـان، چاپ اول، تهران: پژوهشکدة شورای نگهبان.
توجّهی، عبدالعلی (1394)، آسیب­شناسی قانون مجازات اسلامی، چاپ دوم، تهران: مرکز مطبوعات و انتشارات قوه قضائیه.
شمس ناتری، محمّد ابراهیم و کلانتری، حمیدرضا و زارع، ابراهیم و ریاضت، زینب (1398)، قانون مجازات اسلامی در نظم حقوقی کنونی، جلد اول، چاپ پنجم، تهران: نشر میزان.
جاویدی، مجتبی و بنی­اسدی، ابوطالب (1400)، «تعزیر منصوص شرعی؛ حدّ یا تعزیر؟ (بازپژوهی فقهی تبصره 2 ماده 115 قانون مجازات اسلامی)»، مجله فقه و اصول دانشگاه فردوسی مشهد، دوره 53 ، شماره 3.
حبیبی، جواد (1400)، «بررسی و تحلیل تعزیرات منصوص شرعی و مقایسة آن با حدود»، فصلنامه اندیشه حقوقی، دوره اول، شماره 4.
حکمت­نژاد، فرزانه و راعی، مسعود و پنجه­پور، جواد (1398)، «چیستی­شناسی تعزیرات منصوص در فقه و قانون مجازات اسلامی»، فصلنامه علمی-پژوهشی فقه و مبانی حقوق اسلامی، سال 12، شماره 2.
رحمانیان، حامد و حبیب­زاده، محمدجعفر (1392)، «معیار تفکیک حدود غیرمذکور از تعزیرات منصوص در قانون مجازات اسلامی 1392»، مجله حقوقی دادگستری، سال 77، شماره 84.
رحماندوست، مهدی­یار (1400)، «تعزیرات منصوص شرعی؛ تناقضات فقهی و ابهامات حقوقی»، مبانی فقهی حقوق اسلامی، سال 14، شماره 27.
رمضانی، محمّد و نوبهار، رحیم و آیتی، سید محمدرضا (1397)، «تعزیرات منصوص از احکام ابدی تا احکام قضایی و حکومتی»، مطالعات فقه و حقوق اسلامی، دوره 10، شماره 18.
زجاجی، حمیدرضا و مالمیر، محمود (1398)، «مطالعة تعزیرات منصوص شرعی در فقه و حقوق کیفری ایران»، پژوهش حقوق کیفری، دوره 7، شماره 27.
ساریخانی، عادل و توکل­پور، محمّد هادی (1395)، «مفهوم­شناسی تعزیرات منصوص شرعی با تأکید بر نظرهای شورای نگهبان»، فصلنامه دانش حقوق عمومی، دوره 5، شماره 14.
سبزواری نژاد، حجت و سبزواری نژاد، مهدی (1400)، دوره کامل حقوق جزای عمومی ایران، چاپ سوم، تهران: مجمع علمی و فرهنگی مجد.
سلیمانی، حسین (1398)، «تعزیرات منصوص شرعی در قانون مجازات اسلامی در پرتو اصل قانونمندی حقوق کیفری»، پژوهشنامه حقوق کیفری، دوره 10، شماره اول.
شیری، عباس (1399)، «حاکمیت اصل قانونی بودن مجازات­ها در تعزیرات منصوص شرعی»، فصلنامه تحقیقات حقوقی، شماره 90.
عندلیب، حسین و حیدری، محمّدعلی و توکّلی، احمدرضا (1397)، «بررسی انتقادی به کارگیری اصطلاح تعزیرات منصوص شرعی در قانون مجازات اسلامی»، مطالعات فقهی و فلسفی، دوره 9، شماره 35.
فتحی، حجت الله (1399)، شرح مبسوط قانون مجازات اسلامی مصوّب 1392، چاپ اول، قم: مؤسسه دایرة المعارف فقه اسلامی در مذهب اهل بیت (ع).
کامفر، بهداد (1402)، دوره پیشرفته حقوق جزا عمومی و اختصاصی، چاپ شانزدهم، تهران: انتشارات اندیشه نوین پژوهش.
مکارم شیرازی، ناصر (1383)، تعزیر و گستره آن، انتشارات مدرسة الإمام علی بن أبی طالب علیه السلام، بی­جا.
منتظر قائم، مهدی (13۹۹)، «تعزیرات منصوص و کاستی­های آن»، فصلنامه علمی دیدگاه­های حقوق قضایی، دوره 25، شماره ۹۰.
موسی­پور، میثم و اسدی، یاسر (1401)، «مجازات­های منصوص شرعی در فقه و سیاست کیفری ایران»، فصلنامه علمی فقه و حقوق نوین، دوره 3، شماره 11.
ب) منابع عربی
اردبیلی، محقّق، أحمد بن محمّد (1417)، مجمع الفائدة و البرهان، فی شرح ارشاد الاذهان، جلد سیزدهم، چاپ دوم، قم: موسسه النشر الاسلامی.
إبن منظور، محمّد (1416)، لسان العرب، جلد نهم، بیروت: موسسه دار احیاء التراث العربی.
تبریزى، جواد بن على (1417)، أسس الحدود و التعزیرات، چاپ اول، قم: دفتر مؤلف.
جزائرى، عبد اللّه بن نور الدّین (بی­تا)، التحفة السنیة فی شرح النخبة المحسنیة، بی­جا.
جزرى، إبن أثیر، مبارک بن محمّد (بی­تا)، النهایة فی غریب الحدیث و الأثر، جلد سوم، چاپ اول، قم: مؤسسه مطبوعاتى اسماعیلیان.
حسینى روحانى قمّى، سیّد صادق (1412)، فقه الصادق علیه السلام، جلد بیست و پنجم، چاپ اول، قم: دار الکتاب - مدرسه امام صادق علیه السلام.
حرّ عاملی، محمّد بن حسن (1409)، وسائل الشیعة، چاپ اول، قم: مؤسسه آل البیت علیهم السلام.
حلبى، إبن زهره، حمزة بن على حسینى (1417)، غنیة النزوع إلى علمی الأصول و الفروع، چاپ اول، قم: مؤسسه امام صادق علیه السلام.
حلّى، إبن إدریس، محمّد بن منصور بن احمد (1410)، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوى، جلد سوم، چاپ دوم، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
حلّى، محقّق، نجم الدّین، جعفر بن حسن (1408)، شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام، جلد چهارم، چاپ دوم، قم: مؤسسه اسماعیلیان.
حلّی، إبن فهد، جمال الدّین احمد ابن محمّد (1413)، المهذّب البارع فی شرح المختصرالنافع، جلد پنجم، چاپ اول، قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
طباطبایى حائرى، سیّد على بن محمّد (1412)، ریاض المسائل، جلد دوم، چاپ اول، قم: مؤسسه آل البیت علیهم السلام.
حلبى، ابو الصلاح، تقى الدّین بن نجم الدّین (1403)، الکافی فی الفقه، چاپ اول، اصفهان: کتابخانه عمومى امام امیر المؤمنین علیه السلام.
خوانسارى، سیّد احمد بن یوسف (1405)، جامع المدارک فی شرح مختصر النافع، جلد 7، چاپ دوم، قم: مؤسسه اسماعیلیان.
موسوى خویى، سیّد ابو القاسم (1418)، موسوعة الإمام الخوئی، جلد 16، چاپ اول، قم: مؤسسة إحیاء آثار الإمام الخوئی. ص: 257
شریف کاشانى، ملاّ حبیب الله (1404)، تسهیل المسالک إلى المدارک، چاپ اول، قم: المطبعة العلمیّة.
شیخ طوسى، محمّد بن حسن (1387)، المبسوط فی فقه الإمامیة، جلد هشتم، چاپ سوم، تهران: المکتبة المرتضویّة لإحیاء الآثار الجعفریّة.
شیخ طوسی، محمّد بن حسن (1400)، النهایة فی مجرد الفقه و الفتاوی، چاپ دوم، بیروت: دارالکتب العربی.
صافى گلپایگانى، لطف الله (بی­تا)، التعزیر، أحکامه و حدوده، بی­جا.
عاملى، شهید ثانى، زین الدین بن على (1413)، مسالک الأفهام إلى تنقیح شرائع الإسلام، جلد چهاردهم، چاپ اول، قم: مؤسسة المعارف الإسلامیّة.
موحدى لنکرانى، محمّد فاضل (1422)، تفصیل الشریعة فی شرح تحریر الوسیلة - الحدود، چاپ اول، قم: مرکز فقهى ائمّه اطهار علیهم السلام.
فیومى، احمد بن محمّد مقرى (بی­تا)، المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر للرافعی، جلد دوم، چاپ اول، قم: منشورات دار الرضی.
مؤمن قمى، محمّد (1422)، مبانی تحریر الوسیلة - کتاب الحدود، چاپ اول، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى قدّس سرّه.
محقّق داماد یزدى، سیّد مصطفى (1406)، قواعد فقه، جلد چهارم، چاپ دوازدهم، تهران: مرکز نشر علوم اسلامى.
مشکینى، میرزا على (بی­تا)، مصطلحات الفقه، بی­جا.
منتظرى نجف‌آبادى، حسین على (1409)، کتاب الحدود، چاپ اول، قم: انتشارات دار الفکر.
منتظرى نجف‌آبادى، حسین على (1409)، دراسات فی ولایة الفقیه و فقه الدولة الإسلامیة، جلد دوم، چاپ دوم، قم: نشر تفکر.
موسوى گلپایگانى، سیّد محمّد رضا (1412)، الدر المنضود فی أحکام الحدود، جلد اول، چاپ اول، قم: دار القرآن الکریم.
موسوى اردبیلى، سیّد عبد الکریم (1427)، فقه الحدود و التعزیرات، جلد اول، چاپ دوم، قم: مؤسسة النشر لجامعة المفید رحمه الله.
نجفى، صاحب الجواهر، محمّد حسن (1404)، جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، جلد 41، چاپ هفتم، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
واسطى زبیدى، سیّد محمّد مرتضى حسینى (1414)، تاج العروس من جواهر القاموس، جلد ۷، چاپ اول، بیروت: دار الفکر للطباعة و النشر و التوزیع.
هاشمى شاهرودى، سیّد محمود (1423)، قراءات فقهیة معاصرة، جلد دوم، چاپ اول، قم: مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامى بر مذهب اهل بیت علیهم السلام.
دوره 88، شماره 128
زمستان 1403
صفحه 273-300

  • تاریخ دریافت 31 فروردین 1403
  • تاریخ بازنگری 26 مهر 1403
  • تاریخ پذیرش 19 اردیبهشت 1404
  • تاریخ اولین انتشار 19 اردیبهشت 1404
  • تاریخ انتشار 01 اسفند 1403