مجله حقوقی دادگستری

مجله حقوقی دادگستری

نقد استثناء‌های جهل حکمی با نگاهی تطبیقی

نوع مقاله : پژوهشی

نویسنده
دانشیار گروه حقوق، دانشکده علوم اداری و اقتصاد، دانشگاه اصفهان
10.22106/jlj.2025.2018703.5647
چکیده
اصل کلی پذیرفته شده در مورد جهل حکمی رافع مسؤولیت کیفری نبودن آن است. با این حال در مورد استثناء‌ها این قاعده فراز و نشیب‌هایی در نظام‌های حقوقی مختلف وجود دارد. ماده 155 قانون مجازات اسلامی 1392 در دو حالت استثنایی، رافع مسؤولیت کیفری بودن جهل حکمی را پذیرفته است که عبارتند از یکی وقتی که تحصیل علم عادتاً برای فرد ممکن نبوده و دیگری وقتی که جهل به حکم شرعاً عذر محسوب شود. با این حال به نظر می‌رسد که این دو استثناء در موارد زیادی همپوشانی دارند که نیاز به تبیین دارد. فرضیه مقاله آن است که استثنای دوم با وجود استثنای اول و مواد قانونی خاص، ضرورتی ندارد. در نظام حقوقی فرانسه هم به رغم پذیرش برخی مصادیق جهل حکمی تحت عنوان «جهل حکمی اجتناب ناپذیر»، اما رویه قضایی روی خوشی نسبت به آن نشان نداده است و ادعاهای جهل حکمی را چندان نپذیرفته است. این مقاله ضمن نقد موضع قانون‌گذار، اشاره‌ای هم به حقوق کشورهای فرانسه، انگلستان و اساسنامه دیوان بین‌المللی کیفری می‌کند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Criticism of exceptions to ignorance of law with a comparative view

نویسنده English

Hassan Poorbafrani
Associate Professor. Department of law, University of Isfahan
چکیده English

Criticism of exceptions to ignorance of law with a comparative view
The general rule is accepted regarding ignorance of law is that it is not a excusatory conditions. However, regarding the exceptions to this rule, there are ups and downs in different legal systems. Article 155 of the Islamic Penal Code of 2012 has accepted ignorance of the law as an excuse in two exceptional cases. The first is the case where it was usually not possible for the accused to know the rule of the law, and the second is the case where ignorance of the rule of law is considered an excuse from the Sharia point of view. However, it seems that these two exceptions overlap in many cases, which needs to be explained. In the French legal system, in spite of accepting some examples of ignorance of law under the title of "unavoidable ignorance", the judicial procedure has not shown happiness towards it and has not accepted the claims of ignorance of law. This article, while criticizing the position of the legislator, also mentions the laws of France, England and the statute of the International Criminal Court.

کلیدواژه‌ها English

Ignorance of law
Inevitable ignorance of law
Culpable ignorant
Inculpable ignorant
Excuses (Excusatory conditions)

فهرست منابع

الف. فارسی

§      آقایی‌نیا، حسین و محمودی جانکی، فیروز (1400)، قانون جزای نمونه ایالات متحده آمریکا و یادداشت‌های توضیحی، چاپ نخست، تهران: میزان.
§      استفانی، گاستون، لواسور، ژرژ و بولک، برنار (1377)، حقوق جزای عمومی، جلد نخست، برگردان: حسن دادبان، چاپ نخست، تهران: دانشگاه علامه‌ طباطبایی.
§      افسری، سالم (1392)، قواعد فقه مذهب شافعی، چاپ نخست، تهران: سمت.
§      اکبری، محمد و سیدمحمدجواد ساداتی‌‌ و عبدالرضا جوان جعفری بجنوردی (1402)، «بازخوانی اصول دادرسی کیفری در تقابل گفتمان‌های آزادی‌مدار و امنیت‌گرا»، مجله حقوقی دادگستری، دوره 87، شماره 123.
§      بارکان، استیون ای (1397)، قانون و جامعه، برگردان: علی غلامی و همکاران، چاپ نخست، تهران: دانشگاه امام صادق (ع).
§      پژوهشکده شورای نگهبان (1397)، مبانی نظرات شورای نگهبان در قانون مجازات اسلامی 1392 برگرفته از مشروح مذاکرات شورای نگهبان، چاپ نخست، تهران: پژوهشکده‌ شورای نگهبان.
§      پوربافرانی، حسن (1401)، حقوق جزای اختصاصی (جرایم علیه امنیت و اسایش عمومی)، چاپ چهارم، تهران: جنگل.
§      پوربافرانی، حسن (1402)، حقوق جزای عمومی (واکنش جامعه علیه جرم)، چاپ دوم، اصفهان: دانشگاه اصفهان.
§      رضایی، حسن (1395)، اصول تحول نظام عدالت کیفری در الگوی حق‌محوری، علوم جنایی تطبیقی در پرتو همکاری‌های بین‌المللی، تهران: میزان.
§      صبوری‌پور، مهدی (1394)، «رفع مسؤولیت کیفری بر اثر جهل حکمی»، پژوهش حقوق کیفری، سال سوم، شماره ۱۰.
§      صدر توحیدخانه، محمد (1388)، «حقوق در چنبره دشمن؛ از سیاست آمریکایی جنگ با ترور تا نظریه آلمانی حقوق کیفری دشمنان»، در: تازه‌های علوم جنایی (مجموعه مقاله‌ها)، چاپ نخست، تهران: میزان.
§      فیض، علیرضا (1369)، مقارنه و تطبیق در حقوق جزای عمومی اسلام، جلد نخست، چاپ نخست، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
§      عمید زنجانی، عباسعلی (1386)، قواعد فقه (بخش حقوق جزا)، چاپ نخست، تهران: سمت.
§      کاتوزیان، ناصر (1364)، مقدمه‌ علم حقوق، چاپ ششم، تهران: اقبال.
§      کانن، پاتریک (1399)، حقوق جزای عمومی، برگردان: مجید ادیب، چاپ نخست، تهران: میزان.
§      گرجی، ابوالقاسم (1372)، مقالات حقوقی، جلد نخست، چاپ دوم، تهران: دانشگاه تهران.
§      گسن، رمون (1388)، «تحولات سیاست جنایی دمکراسی‌های غربی (مطالعه سیاست جنایی فرانسه)»، برگردان: شهرام ابراهیمی، در: تازه‌های علوم جنایی (مجموعه مقاله‌ها)، چاپ نخست، تهران: میزان.
§      لفیو، واین آر (1379)، «تاثیر جهل یا اشتباه در مسؤولیت کیفری در حقوق آمریکا»، برگردان: حسین آقایی‌نیا، مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی، شماره 50.
§      محقق داماد، سید مصطفی (1379)، قواعد فقه (بخش جزایی)، چاپ نخست، تهران: مرکز نشر علوم اسلامی.
§      مرکز تحقیقات فقهی قوه قضاییه (1381)، مجموعه آرای فقهی قضایی در امور کیفری، جلد دوم، چاپ نخست، تهران: معاونت آموزش و تحقیقات قوه قضاییه.
§      موسوی، سیدمجید و مهدی هداوند (1402)، «تحلیلی بر جنبه‌های برتری حق بر قانون در دانش حقوق»، مجله حقوقی دادگستری، دوره 88، شماره 125.
§      موسوی بجنوردی، سیدمحمد (1372)، قواعد فقهیه، چاپ نخست، تهران: میعاد.
§      میرمحمدصادقی، حسین (1400)، حقوق جزای عمومی 2 (مسؤولیت کیفری)، چاپ نخست، تهران: دادگستر.

ب. عربی

§      ابن امیر الحاج، شمس‌الدین محمد (1403ق)، التقریر و التحبیر، جلد سوم، چاپ دوم، بیروت: دارالکتب العلمیه.
§      موسوی خمینی، سید روح الله (بی‌تا)، تحریرالوسیله، تهران: مکتبه العلمیه الاسلامیه.
§      خوانساری، سیداحمد (1364)، جامع‌المدارک فی شرح مختصرالنافع، جلدهای پنجم و هفتم، چاپ دوم، قم:  موسسه اسماعیلیان.
§      خوئی، سیدابوالقاسم (1976)، مبانی تکمله المنهاج، جلد دوم، چاپ دوم، نجف: مطبعه الاداب.
§      زرکشی، بدرالدین محمد (1414ق)، البحر المحیط فی اصول الفقه، جلد هشتم، چاپ نخست: دارالکتبی.
§      شافعی، محمد ابن ادریس (1358ق)، الرساله، تحقیق: احمد شاکر، مصر: مکتبه الحلبی.
§      محقق حلی، ابوالقاسم (1403ق)، شرایع الاسلام، جلد چهارم، بیروت: دارالاضواء.
§      میرزای قمی، ابوالقاسم ابن حسن (1396ق)، جامع الشتات، جلد دوم، چاپ نخست، تهران: منشورات شرکت رضوان.
§      نجفی، محمدحسن (1368)، جواهرالکلام فی شرح شرائع الاسلام، جلد چهل و یکم، چاپ سوم، قم: دارالکتب الاسلامیه.
§      نجیب حسنی، محمود (1984)، قانون العقوبات اللبنانی (القسم العام)، چاپ نخست، بیروت: دارالنهضه العربیه.

پ. انگلیسی

§  Cassese, Antonio (2008), International Criminal Law, Second Edition, Oxford University Press.
§  Cathrine, Elliott (2001), French criminal law, First Edition, Willan Pub.
§  Clarkson, CMV (2005), Understanding Criminal Law, Fourth Edition, Sweet & Maxwell.
§  Cryer, Robert, Et al (2010), An introduction to International Criminal Law and Procedure, Second Edition, Cambridge University Press.
§  fletcher ,Gorge P (2000), Rethinking Criminal Law, Oxford University Press, New York.
§  Kittichisaree, Kriangsak (2005), International Criminal Law, New York: Oxford University Press,
§  Simons, Kenneth W (2012), Ignorance and Mistake of Criminal law, Noncriminal Law and Fact, Ohio State Journal of Criminal Law, Vol: 9, No: 2.
دوره 88، شماره 128
زمستان 1403
صفحه 251-272

  • تاریخ دریافت 03 دی 1402
  • تاریخ بازنگری 07 مهر 1403
  • تاریخ پذیرش 19 اردیبهشت 1404
  • تاریخ اولین انتشار 19 اردیبهشت 1404
  • تاریخ انتشار 01 اسفند 1403