مجله حقوقی دادگستری

مجله حقوقی دادگستری

تحلیل انتقادی رأی وحدت رویه شماره 805 هیأت عمومی دیوان عالی کشور

نوع مقاله : پژوهشی

نویسنده
دانش آموخته دکتری حقوق خصوصی، دانشکده حقوق، دانشگاه مفید، قم، ایران
چکیده
مبتنی بر اطلاق ماده ۲۳۰ قانون مدنی و قسمت اخیر ماده ۵۲۲ قانون آیین دادرسی دادگاه‌های عمومی و انقلاب در امور مدنی مصوب ۱۳۷۹، در رأی وحدت رویه شماره 805 مورخ 16 دی 1399 تصریح شده است که اشخاص می‌توانند بیشتر از «کاهش قدرت خرید پول» و بر «منفعت پولی» توافق کنند. پول در مفهوم امروزی نه مال خصوصی، بلکه مال عمومی محسوب می‌‌‌شود که وسیله مبادله و ذخیره عمومی ارزش کالا و خدمات است و سند بدهی بانک‌ها و دولت‌ها است؛ مفاد رأی وحدت رویه شماره 805 از این جهت که اشخاص خصوصی بتوانند افزون بر «کاهش قدرت خرید پول» در ازای «هیچ» و بر «منفعت پول» با وجود غیر قابل مطالبه بودن آن مطابق تبصره 2 ماده 515 قانون آیین دادرسی دادگاه‌های عمومی و انقلاب در امور مدنی، دست به توافق بزنند، مغایر با قاعده پولی است.
در این مقاله بر اساس اصل لزوم یگانگی مورد دین با مورد تسلیم و این‌که «منفعت طبیعی پول» امری مجزا از «کاهش قدرت خرید پول» است و جملگی آن‌ها متفاوت از «ربا» هستند، اثبات می‌شود که جبران «کاهش قدرت خرید پول» و «بهره طبیعی پول» از دلالت‌های پول‌های امروزی محسوب می‌شود؛ اما این‌که طرفین بتوانند افزون بر آن‌ها توافق کنند، امری مغایر با نظم عمومی است؛ زیرا به دخالت در سند بدهی دولت‌ها و بانک‌ها منتهی می‌شود؛ بنابراین لازم است هیأت عمومی دیوان عالی کشور نظر به آثار تورمی آن، در رأیی جدید دست به اصلاح آن بزند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Critical analysis of the uniform judicial precedent vote No. 805 The Plenary Assembly of the Supreme court

نویسنده English

Mostafa Karbalaei Aghazadeh
Ph.D. in Private Law, Law School, Mofid University, qom, Iran
چکیده English

Based on the application of Article 230 of the Civil Law and the last part of Article 522 of the Civil Procedure Law approved in 1379, it is stated in the unanimous decision No. 805 dated 16 January 1399 that individuals can agree on more than "reduction in the purchasing power of money" and "monetary benefit". ; An analysis that makes money in its modern sense, which is considered as a means of exchange and public storage of the value of goods and services and a debt document of banks and governments, private individuals can create money for "nothing" alongside them. In this article, based on the principle of the necessity of uniting the case of debt with the case of surrender and that "natural benefit of money" is a separate thing from "decrease in purchasing power of money" and all of them are different from "usury", it was proved that the compensation of "decrease in purchasing power of money" And "natural interest (interest) of money" is considered one of the meanings of today's money. However, it is contrary to public order that the parties can agree on more than them. Because it leads to interference in the debt documents of governments and banks. Therefore, what is stated in the unanimous vote is subject to serious criticism. It is hoped that the judges of the Supreme Court will revise it in a new decision considering its inflationary effects.

کلیدواژه‌ها English

Money
creation of money
usury
lack of benefit of money
purchasing power of money
natural benefit of money

فهرست منابع

الف. فارسی

§      الشریف، محمدمهدی (1390)، «تعهد یا تملیک: تاملی بر تاثیر حقوق فرانسه در تحلیل ماهیت اجاره در حقوق ایران»، پژوهش تطبیقی حقوق اسلام و غرب، دوره 1، شماره 2.
§      امامی، سیدحسن (1384)، حقوق مدنی، جلد نخست، تهران: اسلامیه.
§      ایزدی فرد، علی اکبر، (1374)، «بررسی فقهی قرض اسکناس و تأثیر تورم بر آن»، مطالعات اسلامی: فقه و اصول، دوره 40، شماره 3.
§      باریکلو، علیرضا  (1390)، اموال و حقوق مالی، تهران: سمت.
§      باقری، احمد و جعفری، جمیله (1393)، «مبانی فقهی و حقوقی مشروعیت ضمان دولت در پرداخت خسارت ناشی از کاهش ارزش پول»، مطالعات فقه و حقوق اسلامی، دوره 6، شماره 10.
§      توسلی، محمداسماعیل (1391)، «تحلیل ماهیت پول»، اقتصاد اسلامی، دوره 12، شماره 48.
§      پیری، جواد و امینی، منصور (1400)، «ضابطۀ ارزیابی خسارات ناشی از نقض تعهد قراردادی در نظام‌های حقوقی و اسناد بین‌المللی؛ رهنمودهایی برای حقوق ایران»، مجله حقوقی دادگستری، دوره 85، شماره 114.
§      جعفری، امین (1399)، حقوق بانکی، جلد نخست، تهران: شرکت سهامی انتشار.
§      حسینی، سید امرالله (1397)، «جبران خسارت ناشی از عدم‌النفع ناشی از تأخیر تأدیه در نظام بانکی»، کاوشی نو در فقه، دوره 25، شماره 94.
§      حمیدیان، حمید و عامری، پرویز (1400)، «مهندسی عرف در تشخیص ضرر»، مجلس و راهبرد، دوره 28، شماره 105.
§      خوش‌نقش، هادی (1400)، «خَلق پول از دیدگاه امامیه و با نگاهی به قوانین موضوعه»، جستارهای فقهی و اصولی، دوره 7، شماره 1.
§      دریائی، رضا و کربلائی آقازاده، مصطفی (1399)، «تأملی بر رابطه قانون مسئولیت مدنی با موجبات ضمان قهری در حقوق ایران»، مطالعات حقوقی، دوره 12، شماره 3.
§      رمون بار (1367)، اقتصاد سیاسی، جلد نخست، برگردان: منوچهر فرهنگ، تهران: سروش.
§      سامت، محمدعلی (1377)، «فوت منفعت یا عدم­النفع در حقوق ایران و اسلام»، مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی، شماره 42.
§      سلطانی، محمد (1393)، حقوق بانکی، تهران: میزان.
§      شهیدی، مهدی (1383)، سقوط تعهدات، تهران: مجد.
§      عادل، مرتضی (1380)، «توافق بر خسارت در قراردادها»، مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دوره 53.
§      عالی پناه، علیرضا و تاج لنگرودی، محمدحسن (1396)، «بررسی فقهی خلق پول به‌وسیله بانک‌های تجاری»، پژوهشنامه فقه اجتماعی، دوره 5، شماره 10.
§      عمید، حسن (1389)، فرهنگ فارسی، تهران: راه رشد.
§      غنی نژاد، موسی (1376)، «تفاوت ربا و بهره بانکى»، نقد و نظر، دوره 3، شماره ۱۲.
§      فرزین‌وش، اسدالله و ندری، کامران (1381)، «ربا، بهره قراردادی و بهره طبیعی(نقد مفهوم بهره در نظریات اقتصادی متفکرین مسلمان)»، مجله تحقیقات اقتصادی، دوره 37، شماره 1.
§      قدیری اصلی، باقر (1376)، پول و بانک، تهران: موسسه چاپ و انتشارات دانشگاه تهران.
§      کاتبی، احمد (1367)، تورم (ماهیت، علل، آثار و راه­های مقابله با آن)، تهران: اقبال.
§       کاتوزیان، ناصر (1390)، اموال و مالکیت، تهران: میزان.
§      کاتوزیان، ناصر (1380)، قواعد عمومی قراردادها، جلد چهارم، تهران: شرکت سهامی انتشار.
§      کاشانی، محمود (1384)، «نارسایی­های حقوقی بانکداری در ایران»، مجله تحقیقات حقوقی، دوره 8، شماره 42.
§      کاویانی، کوروش (1387)، حقوق اسناد تجارتی، تهران: میزان.
§      کریمی، عباس و جواهرکلام، محمدهادی (1399)، «تحلیل رأی وحدت رویه شماره 733 هیأت عمومی دیوان عالی کشور؛ با تأکید بر ماهیت پول و تمایز کاهش ارزش پول، خسارت تأخیر تأدیه و خسارت ناشی از افزایش قیمت‌ها»، دانشنامه حقوق اقتصادی، دوره 27، شماره 16.
§      کریمی، عباس و بهرامپوری، رسول (1399)، «مطالعه تطبیقی ماهیت ضمان ناشی از تأخیر در اجرای تعهدات پولی در حقوق ایران و فرانسه»، پژوهش­های حقوق تطبیقی، دوره 24، شماره 3.
§      کمیجانی، اکبر و ابریشمی، حمید و روحانی، سیدعلی (­1397)، «ماهیت بانک و فرایند خلق پول بانکی؛ نقد دیدگاه­های رایج و دلالت­ها»، جستارهای اقتصادی ایران، دوره 15، شماره 29.
§      محقق داماد، سیدمصطفی و رضایی‌نژاد، همایون  (1398)، «تأخیر در اجرای تعهد پولی و آثار آن (تحلیل حقوق موضوعه و نقد رویه قضایی)»، پژوهش حقوق خصوصی، دوره 7، شماره 26.
§      محقق داماد، سیدمصطفی و قنواتی، جلیل و شبیری، سیدحسن و عبدی پور، ابراهیم (1388)، حقوق قراردادها در فقه امامیه، جلد نخست، تهران: سمت.
§      محقق داماد، سیدمصطفی و حاجیان، هانی (1400)، «نظریه عمومی جریمه مدنی (تعزیرات غیرکیفری) در فقه اسلامی و حقوق ایران»، مجله حقوقی دادگستری، دوره 85، شماره 114.
§      محققیان، مهدی و مهدوی، سید محمدهادی و توکلی، احمدرضا (1401)، «تأملی در حکم فقهی خلق پول»، آموزه­های فقه مدنی، دوره 14، شماره 26.
§      محمودی، اصغر (1392)، «بازتعریف عدم‌النفع و مقایسه آن با مفاهیم مشابه»، پژوهش­های حقوق تطبیقی، دوره ۱۷، شماره ۴.
§      موسویان، سیدعباس (1386)، «نظریه­های ربا و بهره»، اقتصاد اسلامی، دوره 7، شماره 27.
§      موسویان، سیدعباس و میثمی، حسین (1393)، «نقد و بررسی دیدگاه‌های جدید پیرامون بهره و ربا بانکی»، تحقیقات مالی اسلامی، دوره 3، شماره 2.
§      موسوی بجنوردی، سیدمحمد (1372)، «نظرخواهی از فقها پیرامون مسائل فقهی و حقوقی ناشی از کاهش ارزش پول»، مجله رهنمون، شماره 6.
§      موسوی راد، سیدحسین و موسوی راد، سیدجابر (1402)، «ضرورت جبران کاهش ارزش پول در صورت اشتراط در عقد قرض»، آموزه های فقه مدنی، دوره 16، شماره 26.
§      ندری، کامران (1399)، «دوباره خوانی رابطه بهره و ربا»، مطالعات و سیاست­های اقتصادی، دوره 7، شماره 1.
§      ندری، کامران و خسروی، میثم (1399)، «نقدی بر نظریه بهره بانکی در مطالعات بانکداری اسلامی با تکیه بر تأثیر خلق پول در تعیین نرخ بهره»، مطالعات اقتصاد اسلامی، دوره 12، شماره 2.
§      نظری، حسن‌آقا و غفوری چرخابی، حسین (1389)، «قدرت خرید؛ مقوم مثلیت پول­های اعتباری»، جستارهای اقتصادی، دوره 7، شماره 13.
§      نعمت اللهی، اسماعیل (1399)، «راه‌کارهای توسعه قلمرو عقد ضمان در فقه امامیه»، حقوق اسلامی، دوره 16، شماره 65.
§      نهرینی، فریدون (1402)، «جایگاه قانونی مطالبه در خسارت تأخیر تادیه، ارزیابی رای وحدت رویه شماره 812 مورخ 01/ 04/1400 هیأت عمومی دیوان عالی کشور»،  پژوهش حقوق خصوصی، دوره 11، شماره 42.
§      هاشمی شاهرودی، سیدمحمود (1374)، «احکام فقهی کاهش ارزش پول»، مجله فقه اهل بیت، شماره 2.

ب. عربی

§      ابن منظور، ابوالفضل (1414ق)، لسان العرب، جلد هشتم، بیروت: دار الفکر للطباعة و النشر و التوزیع - دار صادر.
§      احمد بن فارس ابو الحسین (1404ق)، معجم مقائیس اللغة، جلد سوم، قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى حوزه علمیه قم.
§      اصفهانى، شیخ الشریعة، فتح اللّه بن محمد جواد نمازى (1410ق)، قاعدة لاضرر، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
§      اصفهانی، محمدحسین کمپانی (1418ق)، حاشیة کتاب المکاسب (للأصفهانی، ط - الحدیثة)، جلد سوم، أنوار الهدی.
§      حکیم، سیدمحسن طباطبایى (1416ق)، مستمسک العروة الوثقى، جلد دوازدهم، قم: مؤسسة دار التفسیر.
§      موسوی خویی، سیدابو القاسم (بی­تا)، مصباح الفقاهة (المکاسب)، جلد چهارم، بی­نا.
§      موسوی خمینی، سید روح اللّه (1421ق)، کتاب البیع (للإمام الخمینی)، جلد نخست، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
§      حائری، سیدکاظم حسینی (1423ق)، فقه العقود، جلد نخست، قم: مجمع اندیشه اسلام.
§      هاشمی شاهرودى، سیدمحمود (1417ق)، مقالات فقهیة، بیروت – لبنان: مرکز الغدیر للدراسات الإسلامیة.
§      صدر، سیدمحمدباقر (1401ق)، البنک اللاربوی فی الاسلام، بیروت: دارالتعارف للمطبوعات.
§      طباطبایی یزدی، سیدمحمدکاظم (1419ق)، العروة الوثقى (المحشّى)، جلد پنجم، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم. 
§      طبرسی، فضل بن حسن (1420ق)، مجمع البیان، جلد سوم، قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى حوزه علمیه قم.
§      عراقى، آقا ضیاء الدین (1418ق)، قاعدة لاضرر، قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى حوزه علمیه قم.
§      مراغى، سیدمیر عبد الفتاح بن على حسینى، (1417)، العناوین الفقهیة، جلد نخست، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
§      نراقی، ملا احمد نراقی، (1375)، عوائد الایام، قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی.
§      نراقی، مولی محمد، (1380)، مشارق الاحکام، قم: کنگره بزرگداشت نراقی.
دوره 88، شماره 127
پاییز 1403
صفحه 31-58

  • تاریخ دریافت 12 تیر 1403
  • تاریخ بازنگری 13 دی 1403
  • تاریخ پذیرش 01 بهمن 1403
  • تاریخ اولین انتشار 01 بهمن 1403
  • تاریخ انتشار 01 آذر 1403