اثر انحلال قرارداد بر شرط «وجه التزام»؛ مطالعه تطبیقی رویه قضایی ایران، انگلیس و فرانسه

جواهرکلام, محمدهادی; علیجانی, محسن; شریفی, فخرالدین

doi:10.22106/jlj.2024.2015449.5510

اثر انحلال قرارداد بر شرط «وجه التزام»؛ مطالعه تطبیقی رویه قضایی ایران، انگلیس و فرانسه

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

محمدهادی جواهرکلام ¹

محسن علیجانی ²

فخرالدین شریفی ³

¹ استادیار گروه حقوق خصوصی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه علامه طباطبائی

² استادیار دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران.

³ دانشجوی دکترای حقوق تجارت بین‌الملل، دانشکده حقوق، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران.

10.22106/jlj.2024.2015449.5510

چکیده

در تاثیر انحلال قرارداد بر شرط وجه التزام عدم انجام تعهد یا تأخیر در اجرای آن، دو نظر قابل ارائه است؛ نخست، زائل شدن شرط به تبع انحلال قرارداد؛ و دوم، بقای حق متعهدله بر مطالبه وجه التزام. در این نوشتار، موضوع پیش‌گفته، به ‌صورت تطبیقی در رویه قضایی کشورهای ایران، انگلیس و فرانسه مورد مطالعه قرار گرفته و یافته‌های پژوهش حاکی از وقوع اختلاف در آراء دادگاه‌های هر سه کشور است؛ در انگلستان رأی دادگاه عالی این کشور در سال 2021 میلادی، بر نظر نخست صادر شد و تبدیل متعهد نیز موثر در مقام شناخته نشد؛ مگر این که طرفین به ‌بقای این حق در صورت انحلال قرارداد تصریح کرده باشند. در فرانسه برخی دادگاه‌ها وجه التزام را شرط مستقل از عقد شمرده که پس از انحلال قرارداد نیز قابل مطالبه است؛ اما گروهی از حقوق‌دانان در خصوص وجه التزام عدم اجرای تعهد و وجه التزام تأخیر در اجرای تعهد، قائل به تفصیل شده و معتقدند صرفاً اولی با انحلال عقد قابل مطالبه است. آراء قضایی ایران نیز در خصوص موضوع با اختلاف مواجه است. به ‌نظر می‌رسد معیار نهایی در این زمینه، باید خواست و اراده مشترک طرفین باشد؛ هرچند از باب غلبه، تفکیک ‌ارائه‌شده در دکترین حقوقی فرانسه، به‌ عنوان راهنما در حقوق ایران نیز قابل اعمال است.

کلیدواژه‌ها

وجه التزام

شرط کیفری

شرط مستقل از عقد

انحلال قرارداد

حقوق فرانسه

حقوق انگلستان

موضوعات

حقوق مدنی

عنوان مقاله English

The Effect of Termination of the Contract on "Liquidated Damages Clause"; A Comparative Study in Iranian, English and French Legal Precedents

نویسندگان English

Mohammad Hadi javaherkalam ¹

Mohsen Alijani ²

Fakhrodin Sharifi ³

¹ Assistant Professor of Private Law, Faculty of Law and Political Science, Allameh Tabatabai University

² Assistant Prof of Faculty of Law and Political Science , shahid chamran university of ahvaz, Ahvaz, iran

³ PhD Student in International Trade Law, Faculty of Law, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran.

چکیده English

There are two opinions about the effect of termination of the contract on liquidated damage clause, it's non_fulfillment or it's delay in fulfillment. the first opinion is the lapse of the clause due to the termination of the contract and the second is survival of creditors right about demanding the liquidated damages. In this article with a comparative method ,aforementioned issue has been studied in the jurisprudence of Iran, France and England and the findings indicate differences between the courts opinions of these countries. Supreme Court of England ruled based on the first opinion and it didn't accept substitution of the creditor Unless the parties have explicitly stipulated it in the contract.In French law, some courts consider the obligation to be an independent clause of the contract, which can be survived even after the termination of the contract.But some of the jurists believe that liquidated damages for non-fulfillment of the obligation can be demanded even after termination of the contract; However, delay liquidated damages are not claimable after termination of the Contract. In Iranian's Legal Precedent System, many differences of opinion have arisen But it seems that the final criterion in this field is the intention of the both parties However, as a whole, the distinction presented in French legal doctrine can also be applied as a guide in Iranian law.

کلیدواژه‌ها English

Liquidated damages

penalty clause

independence of theclause of thecontract

dissolutionof the contract

English law

French law

فهرست منابع

الف. فارسی

§ امامی، سیدحسن (1387)، حقوق مدنی، جلد نخست، تهران: اسلامیه.

§ ایزانلو، محسن و مکرمی، حسن (1395)، «شرط وجه عدم التزام به قرارداد»، قضاوت، شماره 87.

§ جعفری لنگرودی، محمدجعفر(1390)، فلسفه حقوق مدنی، جلد نخست، چاپ ‌دوم، تهران: گنج ‌دانش.

§ جواهرکلام، محمدهادی و جمالی، مرتضی (1394)، «تحلیل دکترین استقلال شرط داوری از منظر قواعد عمومی قراردادها و نظام حقوق اسلام»، فصل‌نامه حقوق ملل، شماره 18.

§ رضایی، محمود و دیگران (1398)، «بررسی تطبیقی امکان محاسبه و مطالبه خسارت در کنار فسخ قرارداد در حقوق ایران و انگلیس»، دانش حقوق مدنی، شماره8.

§ رهپیک، حسن (1385)، حقوق قراردادها، تهران: خرسندی.

§ رهپیک، حسن (1387)، عقود معین (1)، تهران: خرسندی.

§ رهپیک، حسن (1393)، حقوق مدنی پیشرفته: مباحث تحلیلی شروط ضمن عقد، تهران: خرسندی.

§ زمانی، مجتبی و عسگری، جعفر(1402)،« مبانی جبران‌پذیری خسارات تبعی ناشی از نقض پیش از موعد قرارداد»، مجله حقوقی دادگستری، شماره 121.

§ سلطان احمدی، جلال و ولایی، مریم (1398)، «شروط و مفاد معتبر پس از زوال یا انحلال قرارداد درحقوق ایران با مطالعه اجمالی اسناد بین المللی»، پژوهش حقوق خصوصی، شماره 28.

§ سلیمی، فضه و ذاکری‌نیا، حانیه (1400)؛ «اثر خسارت مقطوع قراردادی در قواعد عام و رقابتی؛ بررسی تطبیقی نظام حقوقی ایران، کامن‌لا و اتحادیه اروپا»، مطالعات حقوقی، شماره 13.

§ شهابی، علی و دیگران (1400)، «مطالبه خسارت عدم انجام تعهد پس از فسخ قرارداد»، مطالعات حقوقی، شماره 13.

§ شهیدی، مهدی (1387)، شروط ضمن عقد، چاپ‌دوم، تهران: مجد.

§ صفایی، سیدحسین( 1393)، «جمع بین فسخ و مطالبه خسارت در اسناد بین‌المللی و حقوق ایران»، در: حقوق تجارت در عصر جهانی شدن (مجموعه مقالات اهدایی به دکتر بهروز اخلاقی)، تهران: شهر دانش.

§ صفایی، سیدحسین (1399)، قواعد عمومی قراردادها، چاپ سی‌ و دوم، تهران: میزان.

§ طالب احمدی، حبیب(1403)، «انعطاف‌پذیری در قراردادها»، مجله حقوقی دادگستری، شماره 125.

§ فاضل‌لنکرانى، محمد (بیتا)، جامع المسائل، چاپ‌یازدهم، قم: امیرقلم.

§ فرح‌زادی، علی‌اکبر(1385)، «رابطه شرط ضمن عقد و قرارداد»، دیدگاه‌های حقوق قضایی، شماره 38 و 39.

§ قاسم‌زاده، سیدمرتضی و قربانی‌جویباری، محمد (1397)، «اثر بطلان عقد بر شرط مستقل (توجیه و تحلیل رویه قضایی)، پژوهش حقوق خصوصی، شماره 22.

§ قاسمزاده، سیدمرتضی و دیگران (1389)، تفسیر قانون مدنی، تهران: سمت.

§ قربان‌وند، محمدباقر (1384)، «تحلیل موقعیت وجه التزام در قراردادها»، مجله کانون وکلا، شماره 188 و 189.

§ کاتوزیان، ناصر (1383)، اعمال حقوقی، چاپ ‌نهم، تهران: شرکت انتشار.

§ کاتوزیان، ناصر (1387الف)، قواعد عمومی قراردادها، جلد سوم، چاپ‌ پنجم، تهران: شرکت انتشار.

§ کاتوزیان، ناصر (1387ب)، معاملات معوض(عقود تملیکی)، چاپ ‌دهم، تهران: شرکت انتشار.

§ کاتوزیان، ناصر (1392)، قواعد عمومی قراردادها، جلد چهارم، تهران: شرکت انتشار.

§ کاتوزیان، ناصر (1395)، نظریه عمومی تعهدات، تهران: میزان.

§ کاظمی، محمود و دیگران (1399)، «شرط مستقل از عقد؛ مطالعۀ تطبیقی در فقه اسلامی و حقوق فرانسه بر مبنای اصلاحات قانون مدنی»، مطالعات حقوق تطبیقی، شماره 11.

§ محقق ‌داماد، سیدمصطفی (1390)، نظریه عمومی شروط و التزامات در حقوق اسلامی، چاپ ‌دوم، تهران: علوم اسلامی.

§ محقق ‌داماد، سیدمصطفی (1406)، قواعد فقه، جلد اول و دوم، چاپ ‌دوازدهم، تهران: علوم اسلامى.

§ محقق ‌داماد، سیدمصطفی (بی‌تا)، بررسى فقهى حقوق خانواده: نکاح و انحلال آن، قم: بینا.

§ محمدی، قاسم و جواهرکلام، محمدهادی و جمالی، مرتضی (1401)، «تأثیر بطلان و انحلال عقد بر شرط ضمن آن»، دانشنامه‌های حقوقی، شماره 17.

ب. عربی

§ اراکى، محمدعلى (1414ق)، الخیارات، قم: در راه حق.

§ اصفهانى، محمدحسین (1418ق)، حاشیه کتاب المکاسب، جلد چهارم، قم: أنوارالهدى.

§ بهجت، محمدتقى (1423ق)، وسیله النجاه، چاپ ‌دوم، قم: شفق.

§ تبریزى، جواد (1416ق)، إرشاد الطالب، چاپ ‌سوم، قم: اسماعیلیان.

§ حسینى ‌شیرازى، سیدمحمد (بی‌تا)، إیصال الطالب إلى المکاسب، جلد چهاردهم، تهران: اعلمى.

§ حکیم، سیدمحمدسعید (1415ق)، منهاج الصالحین، جلد دوم، بیروت: دارالصفوه.

§ موسوی خمینى، سیدروح‌الله (بی‌تا)، تحریر الوسیله، جلد دوم، قم: دارالعلم.

§ خویى، سیدابوالقاسم (1409ق)، مبانی العروه الوثقى، قم: دارالعلم-لطفى.

§ خویى، سیدابوالقاسم (1418ق)، موسوعه الإمام الخوئی، جلد سی و یکم، قم: إحیاء آثار الإمام ‌الخوئی.

§ خویى، سیدابوالقاسم (بی‌تا)، مصباح الفقاهه (المکاسب)، جلد ششم، بیجا، بینا.

§ روحانى، سیدصادق (1429ق)، منهاج الفقاهه، جلد ششم، چاپ‌ پنجم، قم: أنوار الهدى.

§ طباطبایى‌قمى، سیدتقى (1400)، دراساتنا من الفقه الجعفری، جلد چهارم، قم: خیام.

§ طباطبایى‌قمى، سیدتقى(1423ق)، الغایه القصوى - کتاب المضاربه، قم: محلاتى.

§ طباطبایى‌یزدى، سیدمحمدکاظم (1415)، سؤال و جواب، تهران: علوم اسلامی.

§ طباطبایى‌یزدى، سیدمحمدکاظم (1421)،حاشیة المکاسب، جلد دوم، چاپ ‌دوم، قم: اسماعیلیان.

پ. انگلیسی و فرانسوی[H2]

§ Cheung, Anson (2020), “Triple Point Technology – Pointing to confusion”, The International Construction Law Review, Vol: 37, pp.130-143.

§ Clarkson, K., Miller, R. L., and Muris, T. (1978). "Liquidated damages v. penalties: sense or nonsense." Wisconsin Law Rev., Vol. 78, 351.

§ Daive, Michael (2019), “The Proper Scope of Liquidated Damages Clauses”, lloyd's Maritime and Commercial law Quarterly, pp.626-640.

§ Gras, Nicolas (2014), Essai sur les clauses contractuelles, Thèse pour le doctorat en droit privé, Université d'Auvergne, Directeurs de recherché: M. Mustapha MEKKI et M. le Doyen Jean Stofflet (Dans: https://theses.hal.science/tel-01168586/document).

§ Gsell, Beate(2015), "Le Nouveau Régime de l'inexécution de Contrat", La Réforme du Droit des Obligations en France 5 émes Journées Franco – Allemandes, Droit Comparé et Européen, Vol. 20.

§ Malaurie, Ph. et d'autres (2019), Droit des obligations, 9^e éd, Paris: LGDJ.

§ McGREGOR QC, HARVEY (2014), McGregor on Damages, 19^th, London: Sweet & Maxwell - Thomson Reuters.

§ McKendrick QC, Ewan (2019), “Liquidated Damages, Delay and the Termination of Contract, The Journal of Business Law, Issue.8.

§ Randolph, Thomas H.; Gary R. Smith, & Daniel J. Cummings (1995), “Enforcement of Liquidated Damages”, Journal of Construction Engineering and Management, 121(4).

§ Reuters, Thomson (2015), The Law of Contracts, Vol I: General Principles, UK Limited: Sweet & Maxwell.

2- Judgments and Internet

§ Beth lehem Steel Corporation v. City of Chicago, 234 F. Supp. 726 1965.

§ British Glanzstoff Manufacturing Co Ltd v General Accident, Fire and Life Assurance Corporation Ltd 1912.

§ Cass. civ. 2ème 6 juin 2013 n°12-20352, AJDI janvier 2014, n°1 p.62 note N. Le Rudulier.

§ Cass. civ. 3ème 20 juin 2012 n°11-16197, D. 14 février 2013, n°6 p.391 note S. Amrani-Mekki et M. Mekki. 1360 D. Houtcieff, Principe.

§ Cass. com. 22 mars 2011 n°09-16660, RLDC mai 2011, n°82 p.13 note A. Paulin; JCP E 26 mai 2011, n°21-22 p.29 note R. Mortier; RDC juillet 2011, n°2011-3 p.826 note E. Savaux.

§ City of Fargo, ND v. Case Development Company, 401 N.W.2d 529 (1987).

§ Cour d'appel de paris pôle 5 - chambre 11, 24 juin 2016 (n°13/21101) (https://www.courdecassation.fr/decision/60350fb356ba433c44ffb10f).

§ Cour de cassation civile, Chambre commerciale, 6 décembre 2017, p. 16-22.809 (6 décembre 2017 Cour de cassation Pourvoi n° 16-22.809).

§ Crestdream Ltd v Potter Interior Design Ltd [2014] HKEC 1209.

§ GPP Big Field LLP v Solar EPC Solutions SL [2018] EWHC 2866 (Comm); at [303]–[305].

§ Greenore Port v Technical & General Guarantee Co Ltd [2006] EWHC 3119 (TCC).

§ Hicks Construction Company v. Town of Hudson, Wyoming, 390 F.2d 84 1976.

§ https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/liquidated-damages.

§ Ledbetter Brothers, Inc. v. North Carolina Department of Transportation, 314 S.E.2d 761 (1984).

§ Rohlin Construction Co. versus City of Hinton (Iowa), 476 N.W.2d 78 (1991).

§ Supreme Court 12 Nov. 2020; 16 July 2021, Triple Point Technology Inc (Respondent) v PTT Public Company LTD [2021] UKSC 29 Before Lord Hodge, Deputy President, Lady Arden, Lord Sales, Lord Leggatt, and Lord Burrowsspreme Court 12 Nov. 2020; 16 July 2021.p573.

§ Technology & Construction Court, Hall v Van Der Heiden, Queen’s Bench Division, Journal of Construction Engineering and Management, 463.

§ Westmount Country Club v. Kameny, 197 A.2d 379 (1964).