مجله حقوقی دادگستری

مجله حقوقی دادگستری

آسیب‌شناسی قضایی اِعمال دفاع مشروع در دادسرا با تاکید‌ بر قتل عمد

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری حقوق جزا و جرم شناسی دانشگاه علوم قضایی و قاضی دادگستری
2 استادیار حقوق کیفری و جرم شناسی دانشگاه شاهد
چکیده
دفاع مشروع به عنوان یکی از علل موجهۀ جرم یا سقوط کیفر قصاص، در قانون مجازات اسلامی مصوب 1392 به موجب مواد 156، 302 و 303 پیش‌بینی گردیده است. مقنن ایران در مواد یاد‌شده، در پی توسعه ماهوی مقررات دفاع مشروع و ارتقای دامنۀ آن از صُوَر واقعی به اقسام افراطی و ظاهری بوده است. با وجود این، مقنن در حوزه قواعد شکلی حاکم ‌بر این نهاد حقوقی به‌خصوص مرجع تشخیص دهنده آن، به باور غالب قضات به‌ویژه در دادسرا، فاقد صراحت و شجاعت لازم بوده است و حتی با تصویب ماده 265 قانون آیین دادرسی کیفری، ابهام را دوچندان و رویه قضایی را از حیث امکان مداخله و اِعمال دفاع مشروع توسط دادسرا دچار سردرگمی و اتخاذ سلیقه کرده است.
پژوهش حاضر با اتخاذ روش کیفی و استخراج رویکردهای نظام عدالت کیفری ایران از طریق بررسی میدانی و مشاهده، تحلیل پرونده‌ها، نظریات قضایی و مصاحبه عمیق، درصدد پاسخ‌گویی به این پرسش اساسی است که پذیرش دفاع مشروع در دادسرا در پرونده‌های قتل عمد با چه آسیب‌هایی مواجه است و راهبرد برون‌رفت از چالش‌های موجود چیست؟ برآیند پژوهش گویای آن است که نه تنها واگذاری صلاحدید در اِعمال دفاع مشروع و بررسی شرایط پیچیده آن، امری خارج از توان دادسرا و مقام تحقیقِ واحد بوده و واجد چالش‌های جدی و تاثیرگذاری است، بلکه با جمع نصوص قانونی، اعتبار در تشخیص با دادگاه کیفری یک است و دادسرا فاقد صلاحیت و شایستگی قانونی در پذیرش آن می‌باشد. به این ترتیب، عموم نشست‌ها و تصمیمات قضایی و نظریات مشورتی اداره حقوقی قوه قضاییه که بر مدار صلاحیت دادسرا در اعمال دفاع مشروع با هر قِسمی است و در جهت تثبیت اندیشه و رویه قضایی غالب قدم برداشته است، خلاف موازین قانونی و اعتقاد قضات دادگاه کیفری یک و دیوان عالی کشور تشخیص داده می‌شود.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Judicial Pathology of Applying Self-Defense in the Prosecutor's Office (Dadsara) with an Emphasis on Intentional Murder (Homicide)

نویسندگان English

saeed ghaedi 1
mojtaba farahbakhsh 2
1 university of judicial sciences
2 Assistant Professor of Criminal Law and Criminology, Faculty of Humanities, Shahid University
چکیده English

Self-defense as one of the justified causes of crime or the reason to drop retaliatory punishment (death penalty) has been defined and legislated by the legislator according to articles 156, 302 and 303 of the Islamic Penal Code 1392. Iran's legislature has sought to develop the substantive provisions of legitimate defense and increase its scope from real to extreme and apparent types in the articles of reference. Despite this, in the field of formal rules governing this legal institution, especially the authority that determines it, according to the majority of judges, especially in the prosecutor's office, it has lacked the necessary clarity and courage, and even with the approval of Article 265 of the Criminal Procedure Law, the ambiguity is doubled and the judicial procedure in terms of the possibility of intervention and the exercise of legitimate defense by the prosecutor's office, it has confused and adopted taste. By adopting the qualitative method and extracting the approaches of Iran's criminal justice system through field investigation and in-depth interviews, the present research seeks to answer the basic question of what harms may cause from the acceptance of legitimate defense in the prosecution in cases of intentional homicide and the strategies to overcome the existing challenges. The result of this research shows that not only the discretion in the exercise of legitimate defense and the investigation of its complex conditions is beyond the power of the prosecution and the unit investigation authority and it has serious and effective challenges, but with the above mentioned legal texts, validity is determined by the Criminal Court and the prosecutor's office does not have the legal competence, authority and discretion to accept it. In this way, the public meetings and judicial decisions and consultative opinions of the legal department of the judiciary, which is under the jurisdiction of the prosecutor's office in the exercise of legitimate defense with any party and has taken steps to stabilize the prevailing judicial thought and practice, are against the legal standards and the belief of the judges of the Criminal Court and the Supreme Court of Iran.

کلیدواژه‌ها English

judicial pathology
self defense
prosecutor's office
court
intentional murder
فهرست منابع
الف. فارسی
-        آخوندی، محمد (1384)، سازمان و صلاحیت مراجع کیفری، جلد دوم، چاپ هشتم، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی  
-        استفانی، گاستون و همکاران (1377)، آیین دادرسی کیفری، ترجمۀ حسن دادبان، جلد دوم، تهران، انتشارات دانشگاه علامه طباطبایی
-        اسدی، لیلاسادات (1398)، «تاثیر نفس دفاع در قتل عمد، وصف قتل و مجازات آن»، ماهنامه دادرسی، شماره 137، سال 23  
-        اسدی، لیلاسادات (۱۳۹۴)، «ادعای دفاع فاقد جمیع شرایط مشروعیت و تکلیف دادسرا در رسیدگی به آن»: فصل­نامه تعالی حقوق، شماره ۳
-        آقایی‌نیا، حسین (1393)، جرایم علیه اشخاص (جنایات)، چاپ سیزدهم، تهران: انتشارات میزان
-        آقایی‌نیا، حسین و پوپک دبستانی کرمانی (1394)، «عدم انطباق واقعیت با اندیشه بزهکار در دفاع مشروع»، مجله مطالعات حقوق کیفری و جرم‌شناسی، دوره 2، شماره 4 و 5
-        اردبیلی، محمدعلی (1395)، حقوق جزای عمومی، جلد نخست، چاپ چهل و نهم، تهران: انتشارات میزان
-        الهام، غلام‌حسین و محسن برهانی (1395)، درآمدی بر حقوق جزای عمومی، جرم و مجرم، جلد اول، چاپ دوم، تهران، انتشارات میزان.
-        پوربافرانی، حسن (1393)، «مطالعه تطبیقی تجاوز از حدود دفاع مشروع (دفاع مشروع افراطی)»، پژوهشنامه حقوق کیفری، سال 5، شماره 2
-        بولک، برنار (1385)، کیفرشناسی، برگردان: علی­حسین نجفی ابرندآبادی، چاپ ششم، تهران: انتشارات مجد
-        حاجی‌ده‌آبادی، محمدعلی و محمدی‌نسب، سیف­الله (1390)، «بررسی فقهی-حقوقی قضاوت جمعی»، مجله حقوق اسلامی، سال 8، شماره 30  
-        حبیب‌زاده، محمدجعفر و فخربناب، حسین (1384)، «مقایسه عوامل موجهۀ جرم و عوامل رافع مسئولیت کیفری»، مدرس علوم انسانی، شماره 3
-        حسینی زندآبادی، سید حسین و عابدینی، احمد و عاشوری، نادعلی و عباسیان، رضا (1397)، «واکاوی تطبیقی دفاع مشروع در فقه امامیه و حقوق بین‌الملل»، فصل­نامه پژوهش‌های فقه و حقوق اسلامی، سال 14، شماره 53
-        خالقی، علی (1393)، نکته‌ها در قانون آیین دادرسی کیفری، چاپ اول، تهران: انتشارات شهر دانش
-        دهخدا، علی­اکبر (1373)، لغت‌نامه، جلد هفتم، چاپ اول، تهران: موسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران
-        سلیمی، صادق (1386)، «نقدی بر موضع حقوق کیفری ایران در رابطه با دفاع مشروع»، مجله تحقیقات حقوقی بین‌المللی، دوره 1، شماره 1
-        شمس‌ناتری، محمدابراهیم و محمدکاظم زارع (1396)، «بازشناسی مفهوم دفاع مشروع در قانون جدید مجازات اسلامی»، فقه و مبانی حقوق اسلامی، سال 50، شماره 1
-        شمس‌ناتری، محمدابراهیم و سعید عبداللّه‌یار (1390)، حالت ضرورت و دفاع مشروع، چاپ اول، تهران، انتشارات مجد
-        طهماسبی، جواد (1396)، آیین دادرسی کیفری، جلد سوم، چاپ اول، تهران، انتشارات میزان
-        عطار، داوود (1375)، دفاع مشروع در حقوق جزای اسلام، برگردان: اکبر غفوری، چاپ دوم، مشهد: آستان قدس رضوی
-        غلاملو، جمشید و میرمجیدی، سپیده (1401)، «دفاع از دست دادن کنترل؛ تحولات حقوقی قتل ناشی از تحریک شدید احساسات»، آموزه‌های حقوق کیفری، دوره 18، شماره 22
-        قائدی، سعید (1402)، «دفاع مشروع افراطی در فرآیند رسیدگی کیفری ایران (با تاکیدبر قتل عمد)»، فصلنامه پژوهش‌های حقوقی، دوره 27، شماره 59.
-        قائدی، سعید و فروغی، فضل­الله (1402)، «چالش‌های قضایی جنبۀ عمومی قتل عمد در فرآیند رسیدگی کیفری ایران»، مجلۀ حقوقی دادگستری، دوره 87، شماره 124
-        محمودی جانکی، فیروز و صادقی، آزاده (1394)، «دفاع مشروع ظاهری»، آموزه‌های حقوق کیفری، شماره 10
-        مدنی، جلال‌الدین (1374)، حقوق اساسی تطبیقی، چاپ دوم، تهران، انتشارات گنج دانش 
-        مقتدایی، لیلا و امیری، زهرا (1396)، «بررسی تأثیر مدیریت افکار عمومی بر احساس امنیت اجتماعی»، پژوهش‌های راهبردی امنیت و نظم اجتماعی، سال 6، شماره 2
-        میرمحمدصادقی، حسین (1393)، حقوق کیفری اختصاصی 1، چاپ چهاردهم، تهران: انتشارات میزان
-        نوربها، رضا (1396)، زمینۀ حقوق جزای عمومی، تجدیدنظر شدۀ عباس شیری، چاپ اول، تهران: نشر میزان
-        یزدیان جعفری، جعفر (1398)، چرایی و چگونگی مجازات، چاپ دوم، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی
ب. عربی
-        ابن‌منظور، محمدبن‌مکرم (1414)، لسان‌العرب، چاپ سوم، بیروت، دار صادر
-        عوده، عبدالقادر (1981)، التشریع الجنایی الاسلامی، جلد اول، بیروت: دارالکتاب العربی
-        موسوی خمینی، روح الله (بی‌تا)، تحریرالوسیله، جلد 1، تهران: انتشارات مکتب العلمیه الاسلامیه
-        نجیب‌حسنی، محمود (1984)، شرح قانون العقوبات اللبنانی (القسم العام)، بیروت: دارالنهضه العربیه
ج. انگلیسی
-         Fletcher, George P. (1984), “Rights and Excuses”, Criminal Justice Ethics, Vol. 3, No. 2
-         Fletcher, George P. (1990), A Crime of Self-Defense: Bernhard Goetz and the Law on Trial, University of Chicago Press
-         Ginsberg, M. (1993), The Psychology of Society, London, p. 145
-         Leverick, Fiona (2006), Killing in Self-Defence, OUP Oxford
-         Reed, Alan and Bohlander, Michael (2011), Los of Control and Diminished Responsibility, Ashgete Publishing
دوره 88، شماره 125
بهار 1403
صفحه 77-109

  • تاریخ دریافت 14 آبان 1402
  • تاریخ بازنگری 16 اردیبهشت 1403
  • تاریخ پذیرش 19 خرداد 1403
  • تاریخ اولین انتشار 19 خرداد 1403
  • تاریخ انتشار 01 خرداد 1403