جایگاه اراده‌ی ظاهری و باطنی در فقه و حقوق موضوعه

نوع مقاله: علمی پژوهشی

نویسندگان

استادیار گروه حقوق دانشگاه زنجان

چکیده

شکل‌گیری عمل حقوقی و عناصر سازنده‌ی آن و آسیب‌هایی که در مراحل مختلف تکوین اراده ممکن است بر آن وارد شود، از موضوعات مهم فقهی و حقوقی است. از جمله مسائل قابل تعمق در این زمینه، تعارض اراده‌ی ظاهری و باطنی در ایجاد عمل حقوقی است و سؤال این است که، کدام یک از آن دو، اصل و حاکم تلقی می‌گردد. اگر چه غالباً در ایجاد عمل حقوقی، اراده‌ی باطنی و ظاهری با یکدیگر تطابق دارند، ولی گاهی بر یکدیگر منطبق نمی باشند؛ و در چنین فرضی، بحث در زمینه‌ی حاکمیت اراده‌ی ظاهری یا باطنی  موضوعیت می‌‌یابد. بحث در زمینه‌ی صحت و بطلان اعمال حقوقی و تفسیر عقود و ایقاعات، آثار مهمی بر جای می‌گذارد. با بررسی در نظام تقنینی، رویه‌ی قضایی، نظرات فقهی و رویکردهای حاکم بر بحث در نظام‌های حقوقی، به نظر می رسد بر خلاف نظر بسیاری که گمان کرده‌اند اصل بر اراده‌ی باطنی است و مؤیدات اراده‌ی ظاهری، ناظر به مرحله‌ی اثبات است، توجه به اراده‌ی ظاهری و اعتبار بخشی به آن در برخی حوزه‌ها، دارای موضوعیت و اصالت است و جنبه‌ای حمایتی یا ارشادی و نظارتی دارد.

کلیدواژه‌ها


ابن قیم الجوزیه، محمدبن ابی بکر، اعلام الموقعین عن رب العالمین، جلد سوم، بیروت: دارالکتاب العربی، 1416 هـ .ق.

اردبیلی، احمدبن محمد، مجمع الفائده و البرهان فی شرح ارشاد الازهان، قم: النشر الاسلامی، چاپ نخست، 1411 هـ .ق.

امامی، حسن، حقوق مدنی، جلدهای اول و چهارم، تهران: دارالکتب الاسلامیه، چاپ نهم، 1366.

امیری قائم مقامی، عبدالمجید، حقوق تعهدات، جلد دوم، تهران: میزان، چاپ نخست، 1378.

انصاری، مرتضی، مکاسب، قم: دارالکتب، چاپ نخست،1410 هـ .ق.

بازگیر، یداله، قانون مدنی در آیینه آراء دیوان عالی کشور، تهران: فردوسی، چاپ نخست، 1382.

بجنوردی، محمدحسن، قواعد الفقهیه، جلد سوم، قم: الهادی، 1419 هـ .ق.

بحرالعلوم، محمد، عیوب الاراده فی الشریعه الاسلامیه، بیروت: دارالزهراء، چاپ دوم، 1984 م.

بحرانی، یوسف، الحدائق الناضره فی الاحکام العتره الطاهره، جلد بیستم، قم: النشر الاسلامی، چاپ سوم، 1415 هـ .ق.

جعفری لنگرودی، محمدجعفر، تأثیر اراده در حقوق مدنی، تهران: گنج دانش، چاپ نخست، 1387.

جعفری لنگرودی، محمدجعفر، ترمینولوژی حقوق، تهران: گنج دانش، چاپ ششم، 1372.

جعفری لنگرودی، محمدجعفر، دائره المعارف حقوق مدنی و تجارت، جلد نخست، چاپ نخست، 1338.

جعفری لنگرودی، محمدجعفر، مبسوط در ترمینولوژی حقوق، جلددوم، گنج دانش، تهران:  چاپ چهارم، 1378.

حائری شاه باغ، علی، شرح قانون مدنی، جلد نخست، تهران: گنج دانش، چاپ چهارم، 1376.

حر عاملی، محمدبن حسن، ج دوازدهم، احیاء التراث العربی، چاپ چهارم، 1403 هـ .ق.

حر عاملی، محمدبن حسن، وسائل الشیعه، جلد نخست، قم: چاپ نخست، 1414 هـ .ق.

حلی، حسن بن یوسف، ایضاح الفوائد فی شرح القواعد، جلد سوم، قم: اسماعیلیان، چاپ هشتم، 1389 هـ .ق.

حلی، حسن بن یوسف، مختلف الشیعه فی احکام الشریعه، قم: بوستان کتاب، چاپ نخست، 1381.

حلی، نجم‌الدین ابوالقاسم، شرایع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام، جلد دوم، تهران: اعلمی، چاپ نخست، 1367.

خویی، ابوالقاسم، مصباح الفقاهه، جلدهای دوم و سوم، قم: غدیر، چاپ نخست، 1410هـ .ق.

ره پیک، حسن، حقوق مدنی، تهران: خرسندی، چاپ دوم، 1387.

زرقاء، مصطفی احمد، المدخل الفقهی العام، جلد نخست، دمشق دارالفکر، چاپ سوم، 1967 م.

سنهوری، عبدالرزاق احمد، مصادر الحق فی الفقه الاسلامی، جلد نخست، بیروت: داراحیاء التراث العربی، چاپ نهم، 1417هـ .ق.

سوار، وحیدالدین، التعبیر عن الاراده فی الفقه الاسلامی، دارالثقافه للنشر و التوزیع، چاپ نخست، 1998م.

شهیدی، مهدی، تشکیل قراردادها و تعهدات، تهران: حقوق‌دان، چاپ نخست، 1377.

صبحی محمصانی، الموجبات و العقود فی الشریعه الاسلامیه، بیروت: دارالعلم للملایین، بی‌تا.

صفایی، حسین، قواعد عمومی قراردادها، جلد دوم، تهران: میزان، چاپ نخست، 1382.

طباطبایی یزدی، محمد کاظم، عروه الوثقی، قم: النشر الاسلامی، چاپ نخست، 1424 هـ .ق.

طوسی، ابوجعفرمحمد، المبسوط، جلد سوم، مکتبه المرتضویه، 1387 هـ .ق.

طوسی، محمدبن حسن، المبسوط، جلد دوم، تهران: انتشارات حیدریه، چاپ نخست، 1378 هـ .ق.

عاملی، زین الدین بن علی، مسالک الافهام فی شرح شرایع الاسلام، جلد دوم، قم: بصیرتی، بی‌تا.

علم الهدی، سید مرتضی، الانتصار، مؤسسه نشر اسلامی، 1415.

قاسمی، محسن، شکل‌گرایی در حقوق مدنی، تهران: میزان، چاپ نخست، 1388.

قنواتی، جلیل و وحدتی بشیری، حسن و عبدی‌پور ابراهیم، حقوق قراردادها در فقه امامیه، جلد نخست، تهران: سمت، 1377.

کاتوزیان، ناصر، فلسفه حقوق، جلد نخست، تهران: شرکت سهامی انتشار، چاپ دهم، 1380.

کاتوزیان، ناصر، قواعد عمومی قراردادها، جلدهای اول و دوم، شرکت سهامی انتشار، چاپ هشتم، 1388.

کاسانی حنفی، ابی بکربن مسعود، بدائع الصنائع فی ترتیب الشرائع، جلد دوم، بیروت: دارالکتب العلمیه، چاپ دوم، 1406 هـ .ق.

کاشف الغطاء، تحریرالمجله، المجمع العالمی للتقریب المذاهب الاسلامی، 1422 هـ .ق.

کلینی، محمدبن یعقوب، اصول کافی، بیروت: الاعلمی، چاپ هشتم، 1426 هـ .ق.

محقق کرکی، جامع المقاصد، مؤسسه آل البیت، 1411هـ .ق.

معین، محمد، فرهنگ فارسی، تهران: ساحل، چاپ پانزدهم، 1382.

مغنیه، محمد جواد، فقه الامام الصادق، بیروت: 1965.

مفید، محمدبن نعمان، المقنعه، قم: النشر الاسلامی، چاپ نخست، 1417 هـ .ق.

مکارم شیرازی، ناصر، القواعد الفقهیه، قم: مدرسه الامام امیرالمؤمنین، چاپ نخست، 1411 هـ .ق.

میرفتاح، عبدالفتاح، عناوین الاصول و قوانین الفصول، تبریز: چاپ سنگی، چاپ نخست، 1274 هـ .ق.

نائینی، محمدحسین، منیه الطالب، جلد نخست، قم: النشر الاسلامی، چاپ نخست، 1424 هـ .ق.

نجفی، محمد حسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، جلدهای 22، 29 و 31، بیروت: دارالتراث العربی، چاپ چهارم، 1981 م.

نوری، رضا، عقود و ایقاعات در حقوق مدنی، تهران: پاژنگ، چاپ نخست، 1375.

Buffelan – Landore, Yvaine, Droit civil, 6e edition, Armand colin, 1998.

Marty et Reyinaud, Dorit civil' T.1, introduction generale au droit, 1962.