بررسی فقهی ـ حقوقی جنون با تأکید بر راهنماهای تشخیصی و آماری

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

1 استاد گروه حقوق خصوصی، دانشکدۀ حقوق قضایی، دانشگاه علوم قضایی و خدمات اداری، تهران، ایران

2 قاضی دادگستری، دکتری حقوق خصوصی، دانشکدۀ حقوق قضایی، دانشگاه علوم قضایی و خدمات اداری، تهران، ایران

10.22106/jlj.2021.138287.3742

چکیده

مطابق مادۀ 149 قانون مجازات اسلامی «هرگاه مرتکب در زمان ارتکاب جرم دچار اختلال روانی بوده به نحوی که فاقد اراده یا قوۀ تمییز باشد مجنون محسوب می‌شود و مسؤولیت کیفری ندارد.» این ماده آخرین ارادۀ قانون گذار در خصوص جنون است. از مطالعۀ مبانی و منابع فقهی و حقوقی می‌توان سه معیار برای جنون در نظر گرفت؛ معیار شناختی و ارادی، معیار عرفی و معیار مصاحبت و تنافی. در معیار شناختی تکیۀ اصلی بر تمیز ماهیت یک فعل و در معیار ارادی تکیه بر کنترل فرد بر رفتارش است. در معیار عرفی، چون جنون فاقد حقیقت شرعی است برای تشخیص آن به عرف رجوع می‌شود. معیار روان‌پزشکی هم در قالب عرف خاص قابل تحلیل است. آخرین معیار، معیار مصاحبت و تنافی است که در مصاحبت تأکید اصلی برای تشخیص جنون در هم‌نشینی با شخص و در تنافی توجه به رفتارهایی است که با عقل و سلامت روان قابل جمع نیست. مناسب‌ترین راه حل برای تشخیص جنون، توجه به ادراک و قصور ادراک بر اساس نشانه‌هایی مانند هذیان و توهم است. به عبارت دیگر چون علل بیماری جنون و اختلالات روان‌پریشی مشخص نیست به جای سبب‌شناسی باید از نشانه‌شناسی استفاده کرد و از این طریق با پذیرش نسبیت جنون در هر مورد خاص نسبت به سلامت یا عدم سلامت روان شخص تصمیم گرفت. روش تحقیق ما «توصیفی‌تحلیلی» است که نتایج آن می‌تواند در پرونده‌های حقوقی و کیفری که موضوع آن‌ها به نحوی مرتبط با اختلالات روانی است قابل استفاده باشد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Legal-jurisprudential analysis of the criterion of insanity with emphasis on diagnostic and statistical manual

نویسندگان [English]

  • Siamak Rahpeyk 1
  • Mahdi Hadi 2
1 Professor, Department of Private Law, Faculty of Judicial Law, University of Judicial Sciences and Administrative Services, Tehran, Iran
2 Judge of Justice, PhD in Private Law, Faculty of Judicial Law, University of Judicial Sciences and Administrative Services, Tehran, Iran
چکیده [English]

According to Article 149 of the Islamic Penal Code, “Where at the time of committing a crime, there is a mental disorder in a way that the perpetrator lacked the volition and power of discernment , he will be deemed insane, and shall have no criminal responsibility”. This article is the last will of the legislator on insanity. In total there are three criteria for insanity: Cognitive and Volition Criterion, customary criterion and companion and Contradiction Criterion. In the cognitive criteria, the main emphasis is on the the nature of the action. Volition criterion relying on individual control over their behavior. In the customary standard, since insanity is a customary concept, it is referred to the custom to diagnosis it. The psychiatric criterion can be analyzed in the context of a specific custom. In the companion criterion, the main emphasis is in relationship with insane person. At paradoxical level, attention is paid to behaviors that are not matched with mental health. The most appropriate solution for detecting insanity is attention to perception and failure of perception based on symptoms such as delusions and hallucinations.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Insanity
  • mental disorder
  • Cognition
  • Volition
  • psychosis
  • فارسی

    • میرسعیدی، منصور (1383)، مسئولیّت کیفری‌‌ قلمرو و ارکان،‌‌ جلد اوّل،چاپ اول، تهران: نشر میزان.

    عربی

    • اصفهانى، محمد باقر‌بن‌محمد تقى (1404ق)، مرآة العقول فی شرح أخبار آل الرسول، جلد اول، چاپ دوم، تهران: دار الکتب الإسلامیة.
    • بحرانى، آل عصفور، یوسف‌بن‌احمد‌بن‌ابراهیم (1405ق)، الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة، چاپ اول، قم: دفتر انتشارات اسلامى.
    • حلّى، علامه، حسن بن یوسف بن مطهر اسدى (1413ق)، قواعد الأحکام فی معرفة الحلال و الحرام، 3 جلد، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
    • حلّى، محقق، نجم الدین، جعفر بن حسن (1408ق)، شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام، 4 جلد، قم: مؤسسه اسماعیلیان.
    • خمینى، سید روح اللّه موسوى (1421ق)، کتاب البیع، 5 جلد، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى قدس سره.
    • خوئی، سید ابو القاسم موسوى (1418ق)، موسوعة الإمام الخوئی، 33 جلد، قم: مؤسسة إحیاء آثار الإمام الخوئی ره.
    • خویى، سید ابو القاسم موسوى (1418ق)، التنقیح فی شرح العروة الوثقى، 6 جلد، تحت اشراف جناب آقاى لطفى، قم.
    • راغب اصفهانى، حسین‌بن‌محمد (1412ق)، مفردات ألفاظ القرآن، چاپ اول، لبنان: انتشارات دار العلم الدار الشامیة.
    • عاملى، حرّ، محمد‌بن‌حسن (1409ق)، وسائل الشیعة، 30 جلد، قم: مؤسسه آل البیت علیهم السلام.
    • عاملى، شهید ثانى، زین الدین‌بن‌على (1413ق)، مسالک الأفهام إلى تنقیح شرائع الإسلام، 15 جلد، قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة.
    • قمّى، سید صادق حسینى روحانى (1412ق)، فقه الصادق علیه السلام، 26 جلد، قم: دار الکتاب - مدرسه امام صادق علیه السلام.
    • گنجی، مهدی (1394)، راهنمای کامل تغییرات و نکات ضروری DSM5، سوم، تهران: نشر ساوالان.
    • نجفى، صاحب الجواهر، محمدحسن (1404ق)، جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، 43 جلد، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
    • نجفى، کاشف الغطاء، حسن بن جعفر بن خضر (1422ق)، أنوار الفقاهة - کتاب النکاح، نجف اشرف: مؤسسه کاشف الغطاء.
    • نجفى، کاشف الغطاء، محمد حسین بن على بن محمد رضا (1359ق)، تحریر المجلة، ۵ جلد، نجف اشرف: المکتبة المرتضویة.
    • نراقى، مولى احمد‌بن‌محمد مهدى (1417ق)، عوائد الأیام فی بیان قواعد الأحکام، قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى.
    • نراقى، مولى احمد بن محمد مهدى (1415ق)، مستند الشیعة فی أحکام الشریعة، 19جلد، قم: مؤسسه آل البیت علیهم السلام.
    • یزدی، سید محمد کاظم طباطبایى (1428ق)، العروة الوثقى مع التعلیقات، دو جلد، قم: انتشارات مدرسه امام على‌بن‌ابى طالب علیه السلام.

    انگلیسی

    • Bonnie R. Strickland (2001), The Gale Encyclopedia of Psychology, 2nd Edition, Executive editor, United States of America, Library of Congress CataloginginPublication Data.
    • DIAGNOSTIC AND STATISTICAL MANUAL OF MENTAL DISORDERS FIFTH EDITION, DSM5 (2013), American Psychiatric Publishing, Washington, DC.
    • Gerben Meynen (2016), International Library of Ethics, Law, and the New Medicine, Volume 71, Legal Insanity: Explorations in Psychiatry, Law, and Ethics, Springer, Springer International Publishing Switzerland.
    • Sadock BJ, Sadock VA, Ruiz P. (2009), Kaplan and Sadock's comprehensive textbook of psychiatry. 9th ed. Philadelphia, PA: Lippincott Williams & Wilkins.