قاعده تعیین مسئول جبران خسارت بر مبنای فعل زیان‌بار

نوع مقاله: پژوهشی

نویسنده

عضو هیأت علمی گروه حقوق دانشگاه اصفهان

چکیده

یکی از ارکان مسئولیت مدنی فعل زیان‌بار است، که در حقوق ایران ماده 1 قانون مسئولیت مدنی و در حقوق فرانسه ماده 1382 قانون مدنی فرانسه به آن اشاره داشته‌اند. فعل زیان‌بار در جهت تعیین متعهد جبران خسارت ضروری است. مسئول جبران در زنجیره اسباب، شخصی است که «فعل زیان‌بار» را انجام داده است که به‌طور سنتی این فعل باید تقصیرآمیز باشد. در کنار این مبنای سنتی، یعنی تقصیر، مبانی دیگری مانند نظریه خطر، نظریه مختلط، نظریه تضمین و نظریه تعهد ایمنی نیز ارائه شده است. با وجود این، نظرات در یک نکته اشتراک دارند و آن اینکه مسئولیت مدنی، نیازمند فعل زیان‌بار است و بنابراین در تعیین شخص مسئول، قاعده این است که اصولاً شخصی به‌عنوان مسئول جبران خسارت تعیین می‌گردد که مرتکب فعل یا ترک فعلی شده باشد. در اینجا این سئوال اهمیت پیدا می‌کند که آیا قاعده ضرورت فعل زیان‌بار، هنوز به قوت خود باقی است یا خیر؛ و با لحاظ تفکیک بین تقصیر و فعل زیان‌بار، آیا تقصیر هنوز مبنای مسئولیت است یا صرف فعل زیان‌بار کفایت می‌کند. از نظر تحلیلی نمی‌توان تقصیر را به کلی از حقوق مسئولیت مدنی حذف کرد، اما در عین حال، حقوق در این چارچوب نیز محصور نمی‌ماند. امروزه در کنار این قاعده، نظرات دیگری مطرح شده که بر دامنه قاعده نقش فعل در تعیین مسئول اثر گذاشته است. نظرات مزبور بیشتر در ادبیات حقوق تعهدات فرانسه قابل مشاهده است که در این مقاله به صورت تطبیقی مورد مطالعه قرار خواهد گرفت.

کلیدواژه‌ها


-      ادریس، عوض احمد، دیه، ترجمه علیرضا فیض، نشر وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، چاپ دوم، 1377.

-      اسکینی، ربیعا، مباحثی از حقوق تجارت بین­المللی، نشر دانش امروز، 1371.

-      افشار، حسن، کلیات حقوق تطبیقی، مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، چاپ چهارم، 1335.

-      بادینی، حسن، فلسفه مسئولیت مدنی، شرکت سهامی انتشار، 1384.

-      جعفری، فیض­الله، «حوادث اتمی و اصول مسئولیت مدنی»، مجله پژوهش­های حقوقی، شماره 13، 1387.

-      جعفری­تبار، حسن، مسئولیت مدنی کالاها، انتشارات دادگستر، 1389.

-      حر عاملی، محمدبن حسن­بن علی، تفصیل وسائل‌الشیعه الی تحصیل مسائل‌الشریعه، جلد 18، قم، آل‌البیت، 1409 ق.

-      رجبی، عبدالله، «بررسی معیارهای ویژه در طراحی نظام مسئولیت مدنی خسارات زیست‌محیطی»، در: حقوق محیط‌زیست، خرسندی، 1388.

-      ردیعان العزاوی، سالم محمد، مسئولیه المنتج فی القوانین المدنیه و الاتفاقیات الدولیه، بیروت، دارالثقافه للنشر و التوزیع، 2008 م.

-      ژوردن، پاتریس، تحلیل رویه قضایی در زمینه مسئولیت مدنی، ترجمه مجید ادیب، نشر میزان، 1386.

-      سلطان، انور، مصادر الالتزام، بیروت، دارالثقافه للنشر و التوزیع، 2007 م.

-      سنهوری، عبدالرزاق احمد، الوسیط فی شرح القانون المدنی الجدید، جلد 1، مجلد2، بیروت، منشورات الحلبی الحقوقیه، چاپ سوم، 1998 م.

-      شریف کاشانی، ملاحبیب‌الله، تسهیل المسالک الی المدارک فی رئوس القواعد الفقهیه، قم، المطبعه اللمیه، 1404 ق.

-      قاسم­زاده، سیدمرتضی، الزام­ها و مسئولیت مدنی بدون قرارداد، نشر میزان، چاپ هفتم، 1388.

-      ــــــــــــــــــــ ، مبانی مسئولیت مدنی، نشر دادگستر، 1378.

-      کاتوزیان، ناصر، حقوق مدنی، الزام­های خارج از قرارداد، جلد 1، انتشارات دانشگاه تهران، چاپ هشتم، 1386.

-   کاتوزیان، ناصر، و مهدی انصاری، «مسئولیت ناشی از خسارت­های زیست‌محیطی» فصلنامه حقوق دانشکده حقوق و علوم سیاسی، شماره 2، دوره 38، 1387.

-      کاشف‌الغطاء، محمدحسین، تحریر المجله، جلد 1، نجف، المکتبه المرتضویه، 1359 ق.

-      کسوانی، عامر محمود، احکام الالتزام، بیروت، دارالثقافه للنشر و التوزیع، 2008 م.

-      کیس، الکساندر؛ سند، پیتر؛ و وینفراید لانگ؛ حقوق محیط‌زیست، جلد 1، ترجمه محمدحسن حبیبی، مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران، چاپ سوم، 1390.

-      محقق داماد، سیدمصطفی، قواعد فقه، جلد 1، نشر اندیشه­های نو در علوم اسلامی، 1370.

-      مصطفوی، سیدمحمدکاظم؛ مائه قاعده فقهیه، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ چهارم، 1421 ق.

-   مغربی، جعفر محمود؛ و حسین شاکر عساف، المسئولیه المدنیه عن الاعتداء علی الحق فی الصوره بواسطه الهاتف المحمول، بیروت، دارالثقافه للنشر و التوزیع، 1413 ق.

-      مکارم شیرازی، ناصر، القواعد الفقهیه، جلد 2، قم، مدرسه امام امیرالمومنین علیه السلام، چاپ سوم، 1411 ق.

-      موسوی بجنوردی، محمدحسن، القواعد الفقهیه، جلد 2، قم، نشر الهادی، 1419 ق.

 

-      Aubry, Charles; et Charles Frédéric Rau, Cours de Droit Civil Français, T. 3, Librairie de la Cour de Cassation, 3é. Ed., 1856.

-      Bertolaso, Sabine, Droit à Réparation, Responsabilité du Fait des Choses, Gardien, Détermination du Gardien, Juris Classeur Responsabilité Civile et Assurances, 2002.

-      Blanc, Gérard, A Propos de La Responsabilité des Grands-Parents, Recueil Dalloz, 1997.

-      Borghetti, Jean-Sébastien, La Responsabilité du Fait des Choses, Un Régime qui a Fait Son Temps, RTD Civ, 2010.

-      Boutonnet, Mathilde; et Laurent Neyret, "Préjudice Moral et Atteintes à L'environnement", Recueil Dalloz, 2010.

-      Buffelan-Lanore, Yvaine; et Virginie Larribau-Terneyre, Droit Civil, Les Obligations, Siry, 11é. Ed., 2008.

-      Canin, Patrick, Droit Civil, Les Obligations, 3é. Ed., Hachette Supérieur, 2007.

-      Collart Dutilleul, François; et Raphaël Romi, "Propriété Privée et Protection de L'environnement", AJDA, 1994.

-      Courtieu, Guy, Assurances Terrestres, Assurance Responsabilité des Entreprises, Assurance Responsabilité Civile Exploitation, Responsabilité Civile et Assurances, 2004.

-      Deshayes, Olivier, Perte de chance, Revue des Contrats, No. 3, 2009.

-      Engel, Laurence; La Responsabilité en Crise, Hachette, 1996.

-      Flour, Jaques; Aubert, Jean-Luc; et Eric Savaux, Droit Civil, Les Obligations, T. 2, Le Fait Juridique, Sirey, 13é. Ed., 2008.

-      Goguelin, Pierre, Que Sais Je, La Prévention des Risques Professionnels, Presses Universitaires de France, 1996.

-      Grynbaum, Luc, Droit Civil, Les Obligations, Hachette Supérieur, 2é. Ed., 2007.

-      Husak, Douglas, "Omissions, Causation and Liability", The Philosophical Quarterly, Vol. 30, No, 121, 1980.

-      Jourdain, Patrice, Droit À Réparation, Responsabilité Fondée sur la Faute, Responsabilité du Fait Personnel, Juris Classeur Responsabilité Civile et Assurances, 2008.

-      ـــــــــــــــــــــ, La Responsabilité du Fait d'autrui Fondée sur l'article 1384, Alinéa 1er, du Code Civil est une Responsabilité de Plein Droit, Recueil Dalloz, 1997.

-      ـــــــــــــــــــــ, L'énigme de la Détermination du Conducteur Lorsque les Circonstances sont Indéterminées, RTD Civ, 2008.

-      ـــــــــــــــــــــ, "Reflection sur la Notion de Responsabilité Contractuelle", In: Les Métamorphoses de la Responsabilité, Presses Universitaires de France, 1997.

-      ـــــــــــــــــــــ, Toujours pas de Responsabilité des Fabricants de Tabac, RTD Civ, 2008.

-      ـــــــــــــــــــــ, Une Nouvelle Avancée de l'obligation de Sécurité de Résultat du Médecin, Recueil Dalloz, 2000.

-      ـــــــــــــــــــــ, La Responsabilité des Père et Mère: Une Responsabilité Principale et Directe, Indépendante de Celle du Mineur, Recueil Dalloz, 2003.

-      ـــــــــــــــــــــ, Les Principen de la Responsabilité Civile, Dalloz, 7é. Ed., 2007.

-      Kirchheimer, Otto, "Criminal Omissions", Harvard Law Review, Vol. 55, No. 4, 1942.

-      Lambert-Faivre, Yvonne, Fondement et Régime de l'obligation de Sécurité, Recueil Dalloz, 1994.

-      Larroumet, Christian, La Responsabilité Civile en Matière d'Environnement, Le Projet de Convention du Conseil de l'Europe et le Livre Vert de la Commission des Communautés Européennes, Recueil Dalloz, 1994.

-      Lattier, Yves-Marie, "Une Curiosité: L'obtention de Dommages-Intérêts Sans Dommage", Revue des Contrats, No. 4, 2007.

-      Leblond, Nicolas, Le Préjudice Ecologique, Responsabilité Civile et Assurances, 2010.

-      Leduc, Fabrice, La Spécificité de la Responsabilité Contractuelle du Fait des Choses, Recueil Dalloz, 1996.

-      Likillimba, Guy-Auguste, Le Préjudice Individuel et/ou Collectif en Droit des Groupements, RTD Com, 2009.

-      Maistre du Chambon, Patrick, Régime De La Réparation Action en Réparation. Parties à l'instance, Responsabilité Civile et Assurances, 1998.

-      Maistre du Chambon, Patrick, Régime De La Réparation, Action en Réparation, Les Modes de Preuve, Responsabilité Civile et Assurances, 2001.

-      Malaurie, Philippe, "La Responsabilité Civile Médicale", Répertoire du Notariat Defrénois, No. 23, 2002.

-      Malaurie, Philippe; Aynes, Laurent; et Philippe Stoffel-Munck, Droit Civil, Les Obligations, Editions Juridiques Associées, Défrenois, 2004.

-      Malinvaud, Philippe, Droit Civil, Les Obligations, Lexis Nexis, 9é. Ed., 2005.

-      Martin, Gilles, Principe de Précaution, Prévention des Risques et Responsabilité: Quelle Novation, Quel Avenir?, AJDA, 2005.

-      Martini, Philippe; et Karine Losfeld, Droit des Obligations, Librairie Vuibert, 2000.

-      Mazeaud, Henri; et Jean Léon, Leçons de Droit Civil, T. 2, Volume Primier, Obligations, François Chabas, Paris, Montchrestien, 6é. Ed., 1978.

-      Mazeaud, Henri; Leon, Jean; et François Chabas, Leçons de Droit Civil, Les Personnes, T. 1, Montchrestien, Paris, Deuxieme Volume, 7é. Ed., 1986.

-      Neyret, Laurent, Atteints au Vivant et Responsabilité Civile, Librairie Générale de Droit et de Jurisprudence, 2006.

-      Oda, Hirochi, Japanase Law, Oxford University Press, 1999.

-      Pignerol, Bernard, Responsabilité et Socialisation du Risque, AJDA, 2005.

-      Poumaréde, Matthieu, Droit des Obligations, Montchrestien, Lextenso Editions, 2011.

-      Radé, Christophe, La Responsabilité Civile Contractuelle, Les quasi- Contrat, Presses Universitaires de Grenoble, 2001.

-      ــــــــــــــــــــــ, Le Renouveau de la Responsabilité du Fait d'autrui, Recueil Dalloz, 1997.

-      Renoux, Thierry; et André Roux, "Responsabilité de l'Etat et Droits des Victimes d'actes de Terrorisme" AJDA, 1993.

-      Rochfeld, Judith, Droit à un Environnement Equilibré, RTD Civ, 2005.

-      Saint-Pau, Jean-Christophe, Droit a Réparation, Conditions de la Responsabilité Contractuelle, Fait Générateur, Inexécution Imputable au Débiteur, Responsabilité Civile et Assurances, 2004.

-      Starck, Boris, Droit Civil, Obligations, Librairies Technniques, 1972.

-      Terré, François; Simler, Philippe; et Yves Lequette, Droit Civil, Les Obligations, Dalloz, 9é. Ed., 2009.

-      Vignon-Barrault, Aline, Droit a Réparation, Responsabilité du Fait d'autrui, Domaine. Responsabilité des Père et Mère, Juris Classeur Responsabilité Civile et Assurances, Fasc, 141, 2008.

-      Viney, Geneviève, Traité de Droit Civil, Introdaction à la Responsabilité, Librairie Générale de Droit et de Jurisprudence, 2é. Ed., 1995.

-      Viney, Geneviève; et Patrice Jourdain, Traité de Droit Civil, Les Conditions de la Responsabilité Civile, Librairie Générale de Droit et de Jurisprudence, 2é. Ed., 1998.

-      Weill, Alex; et François Terré, Droit Civil, Les Obligations, Dalloz, 2é. Ed., 1975.