مفهوم و صورت‌های نسخ قانون

نوع مقاله: پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه حقوق دانشگاه شهرکرد

چکیده

نسخ قانون در اصطلاح حقوقی و در بیانی ساده عبارت است از: بی اعتبار شدن قانونی که در تاریخ معیّن وضع شده به وسیله قانونی دیگر که پس از آن وضع می‌شود. برخلاف آنچه شایع و مشهور شده است، تقسیم نسخ به دو نوع صریح و ضمنی قابل دفاع نیست. زیرا مطابق مفهوم نسخ، فقط قانونگذار می‌تواند قانونی را که خود پیش‌تر وضع کرده است، نسخ نماید و این مهم زمانی محقق می‌شودکه به صراحت اعلام شود: این یا آن قانون منسوخ است؛ تنها در این صورت نسخ قانون واقع شده و  اعتبار آن زایل می شود. لیکن، نسخ ضمنی قانون که در پی تفسیر قوانین متعارض و ناتوانی از جمع آنها اعلام می‌شود، نه از اقسام نسخ قانون که از قواعد تفسیر و رفع مغایرت قوانین است. بر این مبنا، ماهیت نسخ یکی بیش نیست اما، به گونه‌ها یا صورت‌های مختلف ظاهر می شود؛ بر این مبنا، چنانچه کلیة ماده‌ها و مقررات یک قانون منسوخ گردد، نسخ کلی آن محقق است. لیکن، در صورت وقوع نسخ جزئی قانون، نه تمامی مقررات آن بلکه دست کم یک حکم و یا چند ماده‌ قانون یا بخش‌هایی از آن نسخ می‌شود. به‌علاوه، با لغو شدن قانون معین نسبت به برخی افراد و موضوعات معین، نسخ نسبی یا تخصیص آن محقق است. بالاخره اینکه برخی قوانین، برحسب طبیعت خود، به تبع قانون دیگر منسوخ می شوند. درنتیجه، صورت‌های نسخ قانون عبارت است از: نسخ کلی، نسخ جرئی، نسخ نسبی و نسخ تبعی قانون. به علاوه، نسخ تبعی در مورد قوانین تفسیری، اذنی، مکرر و قوانین احاله کننده صادق است.

کلیدواژه‌ها


-        ابن حلاق، وائل، تاریخ تئوری‌های حقوقی اسلامی، ترجمه محمد راسخ، نشر نی، چاپ اول، 1386.

-        باریک‌لو، علیرضا، حقوق مدنی (1)؛‌ اشخاص و حمایت‌های حقوقی آنان، مجمع علمی و فرهنگی مجد، چاپ سوم، 1387،

-        جعفری لنگرودی، محمدجعفر، دایره‌المعارف حقوق مدنی و تجارت، تهران، بنیاد استاد، 1357.

-        _________________، حقوق اموال، تهران، گنج دانش، 1355.

-        جناتی، محمدابراهیم، منابع اجتهاد از دیدگاه مذاهب اسلامی، کیهان،1370.

-        شمس، عبدالله، آیین دادرسی مدنی، جلد دوم، چاپ پنجم، نشر میزان، 1382.

-        شهیدی، مهدی، حقوق مدنی، جلد اول: تشکیل قراردادها و تعهدات، انتشارات مجد، چاپ چهارم، 1384.

-        _________، حقوق مدنی، جلد سوم؛ آثار قراردادها و تعهدات، انتشارت مجد، 1382.

-        صفایی، سید حسین؛ و سیدمرتضی قاسم‌زاده، حقوق مدنی: اشخاص و محجورین، انتشارات سمت، 1382.

-        عراقی، سید عزت‌الله ، حقوق کار (1)، انتشارات سمت، چاپ اول، 1381.

-        کاتوزیان، ناصر، فلسفة حقوق، جلد دوم، تهران، شرکت سهامی انتشار، 1377.

-        _________، مقدمه علم حقوق و مطالعه در نظام حقوقی ایران، تهران، شرکت سهامی انتشار، 1382.

-        _________، قواعد عمومی قراردادها، جلد دوم، تهران، شرکت سهامی انتشار، 1379.

-        میرزائی، اقبال‌علی، تخصیص قانون، فصلنامه حقوق، مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، شماره 2، دوره 40، 1389.

-        ___________، مبانی فلسفی تفسیر قانون، فصلنامه دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه شهرکرد، سال ششم، شماره 20 و 21، بهار و تابستان 1390.

-        الانصاری، عبدالعلی محمد بن نظام‌الدین ، فواتح الرحموت بشرح مسلم الثبوت فی اصول الفقه ، المطبعه الامیریه ، مصر، 1322ق.

-        الباجی، ابوالولید سلیمان بن خلف، احکام الفصول فی احکام الاصول، دارالغرب الاسلامی، بیروت، 1407 ق.

-        البصری، ابی الحسین محمد بن علی، المعتمد فی اصول الفقه، به تصحیح شیخ خلیل المیس، جلد 1، دارالکتب العلیمه، بیروت، 1983.

-        رحیم، محمدحسین بن محمد، فصول الغرویه فی اصول الفقهیه، چاپ سنگی، بی‌تا.

-        شافعی، ابن ادریس، الرساله، تصحیح احمد محمد شاکر، مصطفی البابی الحلبی، مصر،1240 ق.

-        شبلی، محمد مصطفی، اصول الفقه الاسلامی، دارالنهضه العربیه، بیروت، 1986.

-        علم‌الهدی، سید مرتضی، الذریعه الی اصول الشریعه، جلد اول، تحقیق دکتر ابوالقاسم گرجی، دانشگاه تهران، 1362.

-        غزالی، ابو حامد محمد، المستصفی من علم الاصول، تصحیح دکتر محمد یوسف نجم، دار صادر للطباعه و النشر، ج 1و 2، بیروت، 1322ق.

-        مجاهد طباطبایی، سید محمد، مفاتیح الاصول، چاپ سنگی، 1229ق.

-        میثمی عراقی، محمود بن جعفر، قوامع الفضول عن وجوه حقایق الاصول، چاپ سنگی، 1305ق.

 

-        Beudant, R. Course de Droit Civil Francis, T. 1, Paris, 1934.

-        Bix, Brian, Jurisprudence: Theory and Context, sweet and Maxwell, London, 1996.

-        Burton , John , The  Sources  of  Islamic Law: Islamic  Theories  of  Abrogation , Edinburg  University  Press, 1990.

-        Dalloz Encyclopedie Juridique, Rrepertoire de Droit Civil, Tome IV, Paris, 1973.

-        Johnson, Conard, Philosophy of Law, Macmillan, New York, 1993.

-        Kemp, Allen, Carleton, Law in the Making, Oxford, University Press, 1970.

-        Marty, G. and Raynaud, P. Droit Civil, T. 1: Introduction General, Sirey, 1972.

-        Mazeand, Hanry, and Jean Chabas, Francois, le Course de Droit Civil T. 1: Introduction al’etud du Droit Civil, Paris, 2000.

-        Mc leod, Ian, Legal Method, Macmillan Press, London, 1999.

-        Nectoux, J. Boucly, F. and Vismard, M. Jurisprudence Fancais T.4.sirey, Paris, 2001.

-        Raz, Joseph, the Concept of a Legal System, Oxford, 1977.

-        Thornto, g. c. Legislative Drafting, London, 1970.