تاملی درباره ماهیت و مبنای ارش مدنی

نوع مقاله: پژوهشی

نویسندگان

1 استاد دانشگاه مازندران- گروه حقوق خصوصی

2 دانشجوی مقطع دکتری حقوق خصوصی دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه مازندران

چکیده

در باب ماهیت و مبنای ارش مدنی، هم در فقه و هم در حقوق ایران، بحث‌های بسیاری درگرفته است، به گونه‌ای که برخی ضمان ارش را ضمان ید یا ضمان قیمی تلقی نموده و نفس تفاوت قیمت مبیع سالم و معیوب در بازار را، ملاک تعیین میزان ارش می‌دانند و برخی، با انتقاد از این نظر، ارش را غرامت و جبران خسارتی می‌دانند که به دلیل عیب مبیع، بر خریدار وارد می‌شود. گروهی هم، ضمان ارش را ضمان معاوضی قلمداد نموده که باید از عین ثمن پرداخت گردد. در رابطه با ماهیت ارش می‌توان گفت که این ضمان، نه ضمانی قیمی است، نه ضمان معاوضی، نه ضمان ناشی از نقض عهد و نه غرامت بلکه، شیوه‌ای برای اجرای تعهد توافق شده در خود عقد است. وقتی طرفین عقد، بر مبنای تعادل ارزش عوضین به انعقاد قراردادی مثل بیع، مبادرت می‌ورزند، اگر این تعهد، به دلایلی همچون معیوب بودن مبیع، نقض گردد، باید به گونه‌ای این تعهد منقوض، اجرا گردد. پرداخت ارش سبب می شود که تعهد مورد توافق طرفین در رابطه با برقراری تعادل میان ارزش عوض و معوض، به اجرا در آید، بر این اساس که مبنای ضمان ارش، تراضی طرفین است و مفاد قرارداد طرفین، بر این اصل و تعهد استوار است که ارزش عوضین در قرارداد، نسبتا برابر باشد. پس، مسئولیت بایع در پرداخت ارش، بر این مبنا که ناشی از مفاد قرارداد و تراضی طرفین بر برابری ارزش عوضین می باشد، مسئولیتی قراردادی است.

کلیدواژه‌ها


-        آذرنوش، آذرتاش، فرهنگ معاصر عربی- فارسی، تهران، نشر نی، 1379.

-        امامی، حسن، حقوق مدنی، ج 1، تهران، کتابفروشی اسلامیه، چاپ 5، 1353.

-        انصاری، مسعود، طاهری، محمدعلی، دانشنامه حقوق خصوصی، ج اول، تهران، انتشارات محراب فکر، 1384.

-        بروجردی عبده، محمد، حقوق مدنی، ج 1، تهران، مجد،1380.

-        جعفری لنگرودی، محمد جعفر، الفارق، ج اول، تهران، گنج دانش، 1386.

-        ـــــــــــــــــــــــــــــ، تئوری موازنه (فلسفه‌ی عمومی حقوق بر پایه‌ی اصالت عمل)، تهران، گنج دانش، 1381.

-        ـــــــــــــــــــــــــــــ، روش جدید در مقدمه‌ی عمومی علم حقوق، تهران، گنج دانش، 1387.

-        ـــــــــــــــــــــــــــــ، صد مقاله در روش تحقیق علم حقوق، تهران، گنج دانش، 1382.

-        ـــــــــــــــــــــــــــــ، فرهنگ عناصر شناسی، تهران، گنج دانش، 1382.

-        ـــــــــــــــــــــــــــــ، فلسفه‌ اعلی در علم حقوق، تهران، گنج دانش، 1382.

-        ـــــــــــــــــــــــــــــ، فن استدلال (منطق حقوق اسلام)، تهران، گنج دانش، 1382.

-        ـــــــــــــــــــــــــــــ، مبسوط در ترمینولوژی حقوق، ج اول، تهران، گنج دانش، 1378.

-        ـــــــــــــــــــــــــــــ، مسائل منطق حقوق و منطق موازنه، تهران، گنج دانش، 1384.

-        دهخدا، علی اکبر، فرهنگ لغت دهخدا، جلد 5، تهران، دانشگاه تهران، 1328.

-        زراعت‌پیشه، محمود، ارش عیب مبیع (پایان‌نامه کارشناسی ارشد)، دانشکده حقوق، دانشگاه شهیدبهشتی، 1371.

-        سلجوقی، محمود، نقش عرف، تهران، میزان، زمستان 1388.

-        سیاح، احمد، فرهنگ جامع عربی- فارسی، جلد اول، تهران، کتابفروشی اسلامیه، چاپ چهارم، 1348.

-        شهابی، محمود، دو رساله: وضع الفاظ و قاعده لاضرر، تهران، دانشگاه تهران، 1330.

-        شهیدی، مهدی، اصول قراردادها و تعهدات، تهران، مجد، چاپ چهارم، 1385.

-        ــــــــــــــــ، تشکیل قراردادها و تعهدات، تهران، مجد، چاپ چهارم، 1384.

-        ــــــــــــــــ، حقوق مدنی 6، عقود معین 1، تهران، مجد، چاپ دوم، دی ماه 1383.

-        ــــــــــــــــ، سقوط تعهدات، تهران، مجد، 1381.

-        صفایی، سیدحسین، دوره مقدماتی حقوق مدنی، تعهدات و قراردادها، جلد دوم، تهران، موسسه عالی حسابداری، 1351.

-        کاتوزیان، ناصر، حقوق مدنی، اعمال حقوقی، تهران، شرکت سهامی انتشار، چاپ یازدهم، 1385.

-        ــــــــــــــ، الزامات خارج از قرارداد (ضمان قهری و مسئولیت مدنی)، جلد اول، تهران، دانشگاه تهران، چاپ چهارم، 1384.

-        ــــــــــــــ، حقوق مدنی، دوره عقود معین (1)، دوره عقود معین (1)، تهران، شرکت سهامی انتشار، چاپ نهم، 1384.

-        ــــــــــــــ، قواعد عمومی قراردادها، جلد 1 و 2، تهران، شرکت سهامی انتشار، چاپ ششم، 1383.

-        ــــــــــــــ، قواعد عمومی قراردادها، جلد 3 و 5، تهران، شرکت سهامی انتشار، چاپ چهارم، تهران، 1383.

-        لطفی، اسدالله، موجبات و مسقطات ضمان قهری، تهران، مجد، 1379.

-        محقق داماد، سید مصطفی، قواعد فقه (بخش مدنی1)، تهران، مرکز نشر علوم اسلامی، چاپ سیزدهم، 1385.

-        محمدی، ابوالحسن، قاعده ضمان ید، اهواز، چاپ حافظ، تیرماه 1347.

-        مؤسّسه دائره‏المعارف فقه اسلامى (زیر نظر محمود هاشمى شاهرودى)، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم‏السّلام، جلد اول، مؤسّسه دائرة‌المعارف فقه اسلامى، چاپ دوم، 1385.

-        مولوی وردنجانی، سعید، نظریه ارش در فقه و حقوق ایران با مطالعه تطبیقی (رساله دکتری)، مدرسه عالی شهید مطهری، سال تحصیلی 1388.

-        ابن بابویه قمی، علی، فقه الرضا، الموتمر العالمی للامام الرضا، مشهد، (بی تا).

-        أنصاری، مرتضى، المکاسب، مجمع الفکر الإسلامی، الطبعة الأولى،  قم، 1420 ق.

-        جبعی العاملی، زین‌الدین (الشهید الثانی)، الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، الجزء الثالث، جامعة النجف الدینیة، الطبعة الثانیة، 1398ق.

-        جوهری، اسماعیل بن حماد، الصحاح، تاج اللغة وصحاح العربیة، تحقیق عبد الغفور، احمد، الجزء الثالث، دار العلم للملایین، الطبعة الرابعة، بیروت، 1407 ق.

-        حلی، حسن بن یوسف، تذکره الفقها، الجزء الحادی عشر، موسسه آل البیت لاحیاء التراث، قم،1414ق.

-        خوانساری، احمد، جامع المدارک، مکتبه الصدوق، تهران،1394ق.

-        خوانساری نجفی، موسی بن محمد، منیه الطالب، مطبعه المرتضویه، نجف، 1357ق.

-        شیخ مفید، ابوعبدالله محمد بن محمد، المقنعه، موسسه النشر الاسلامی التابعه لجماعه المدرسین، قم، 1410ق.

-        طباطبایی یزدی، سید محمد کاظم، حاشیه المکاسب، الجزء الثانی، مؤسسة إسماعیلیان، قم، 1378.

-        طباطبایی، علی بن محمد علی، ریاض المسائل، بی نا، قم، 1292ق.

-        طوسی، جعفر محمد بن الحسن بن علی، المبسوط فی فقه الإمامیة، الجزء الثانی، المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة، المطبعة الحیدریة ،تهران، 1388.

-        کرکی، علی بن حسین، جامع المقاصد فی شرح القواعد، جلد 5، موسسه آل البیت لاحیاء التراث، قم، 1408 ق.

-        مقدس اردبیلی، احمد، مجمع الفائده و البرهان، جلد 8، موسسه النشر الاسلامی التابعه لجماعه المدرسین، قم، 1411ق.

-        موسوی خویی، ابوالقاسم، مصباح الفقاهه، جلد 5، مکتبه الداوری، قم، 1377.

-        نجفی، محمد حسن، جواهرالکلام فی شرح شرایع الاسلام،جلد 23، دار لاحیاء التراث، بیروت، 1376ق.

-        نراقی، احمد بن محمد مهدی، عوائد الایام، الطبعة الثالثة، مکتبة بصیرتی، قم، 1408ق.