قانون و اعتبار زمانی آن با تأکید بر مفهوم و اوصاف قانون موقت

نوع مقاله: پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه حقوق دانشگاه شهرکرد

چکیده

قانونی که با انقضای مدت پیش‌بینی‌شده در آن و بدون نسخ‌شدن، خودبه‌خود، ملغی می‌شود قانون موقت است. به دیگر سخن، اعتبار قانون موقت با پایان‌یافتن مدت آن و بی‌آنکه نیازی به نسخ آن توسط قانونگذار باشد زایل می‌شود؛ درحالی‌که قوانین دیگر به اراده قانونگذار لغو(= نسخ) می‌شوند.
مدت اعتبار قانون آزمایشی نیز در آن معین است و به همین جهت، قانونی موقت محسوب می‌شود اما قانون موقت، اعم از آن است یعنی ممکن است قانون موقت، مصوب کمیسیون‌های داخلی مجلس نبوده و به تصویب مستقیم مجلس رسیده باشد.
در برابر قانون موقت، قانون دایمی قرار دارد که اعتبار آن، برخلاف قوانین موقت، محدود به زمان معین نیست و به همین جهت، تا زمانی که توسط قانونگذار نسخ نشده، همچنان معتبر و لازم‌الاجراست.
در کنار دو مفهوم قانون موقت و قانون دایمی، می‌توان از قوانین مقیّد سخن گفت: قوانینی که برای وضعیت‌های خاص و به‌منظور ادارة امور حادث و گذرا تصویب می‌شود. قوانین زمان انقلاب، جنگ، حکومت نظامی و بحران‌های اجتماعی- اقتصادی مثال‌های مشهور در این باره است. این قوانین پس از بازگشت اوضاع به حالت عادی بدون موضوع شده و درنتیجه بلا‌اجرا می‌ماند. اما ازآنجاکه مدت اعتبار آن‌، برخلاف قوانین موقت، به‌صراحت تعیین نشده است، نمی‌توان مشخص کرد دقیقاً چه زمانی اعتبارشان زایل می‌شود و به همین جهت، الحاق آن‌ها به قانون موقت، دشوار می‌شود. باوجود این، وابستگی قانون مقید به اوضاع‌واحوال معیّن، آن را از قوانین دایمی، ممتاز و به قوانین موقت، نزدیک می‌کند.

کلیدواژه‌ها


- ابن‌حزم، ابومحمدعلی؛ الاحکام فی اصول الاحکام، تصحیح احمد محمد شاکر، مطبعه السعاده، مصر، 1346ق.

- بازگیر،یدالله؛ تشریفات دادرسی در آرای دیوان عالی کشور، صلاحیت و احکام راجع به آن، انتشارات فردوسی، 1381.

- جعفری‌تبار، حسن؛ مبانی فلسفی تفسیر حقوقی، شرکت سهامی انتشار، 1383.

- جعفری‌لنگرودی، محمدجعفر؛ حقوق اموال،گنج دانش، 1355.

____________؛ دایره‌المعارف حقوق مدنی و تجارت، بنیاد استاد، 1357.

- خویی، ابوالقاسم؛ البیان فی تفسیرالقرآن، کتاب اول، به کوشش مرتضی الحکمی، مطبعه‌العلمیه، قم، چاپ سوم، 1394 ق.

- رحیم، محمدحسین بن محمد؛ فصول الغرویه فی اصول‌الفقهیه، چاپ سنگی، بی‌تا.

- سیوطی، جلال‌الدین عبدالرحمن؛ الاتقان فی علوم القرآن، به تحقیق فواز احمد زمرلی، الجزء‌الثانی، دارالکتاب العربی، بیروت، الطبعه‌الثانیه، 1421ق.

- شبلی، محمدمصطفی؛ اصول الفقه الاسلامی، دارالنهضه‌العربیه، بیروت، 1986.

- علم‌الهدی، سیدمرتضی؛ الذریعه الی اصول‌الشریعه، تحقیق: ابوالقاسم گرجی، جلد1و2، دانشگاه تهران، 1362.

- غزالی، امام‌محمد؛ المستصفی من علم الاصول، جلد1و2، المطبعه‌الامیریه، مصر، 1322ق.

- قمی، میرزا ابوالقاسم؛ قوانین‌الحکمه، چاپ سنگی، 1273ق.

- قیاسی،جلال‌الدین و همکاران؛ مطالعه تطبیقی حقوق جزای عمومی: اسلام و حقوق موضوعه، جلد1: کلیات، پژوهشکده حوزه و دانشگاه، قم،1380.

- کاتوزیان، ناصر؛ فلسفه حقوق، جلد1و2، شرکت سهامی انتشار، 1377.

__________؛ نظریه عمومی تعهدات، دادگستر، 1379.

- مجاهد طباطبایی، سیدمحمد؛ مفاتیح الاصول، چاپ سنگی، 1229ق.

- مجتهد شبستری، محمد؛ هرمنوتیک، کتاب و سنت: فرایند تفسیر وحی، طرح نو، 1379.

- ملکیان، مصطفی و دیگران؛ گفتگوهای فلسفه فقه، به کوشش مرکز مطالعات و تحقیقات اسلامی، مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، قم، 1377.

- میثمی‌عراقی، محمود؛ قوامع الفضول عن وجوه حقایق الاصول، چاپ سنگی، 1305ق.

- میرزائی، اقبال‌علی؛ اسلام اولین دین و آخرین شریعت؛ تأملی تازه در دانش ناسخ و منسوخ در فقه اسلامی، انتشارات دانشگاه شهرکرد،1390.

- واحدی، قدرت‌الله؛ مقدمه علم حقوق، گنج دانش، 1382.

- هاشمی، محمد؛ حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران، جلد2، میزان، چاپ هفتم، 1382.

 

- Hart, Herbert. L.A; The Concept of Law, 2nd ed, Oxford University Press, 1997.

- Johnson, Conard; Philosophy of Law, Macmillan, New York, 1993.

- Kemp, Allen, Law in the Making, Oxford University Press, 1963.

- Marty, G. and Raynaud, P. Droit Civil, T. 1; Introduction générale à l̕ étude du droit, Sirey, 1972.

- Nectoux, J. Boucly, F. and Vismard, M. Jurisprudence Français, T.4, Sirey, 1980.

- Weill, Allex, Droit Civil; Introduction Générale, Dalloz, 1992.