نگرش تطبیقی به جبران خسارات واردشده بر محکومان بی‌گناه؛ از نظر تا واقعیت

نوع مقاله: پژوهشی

نویسندگان

عضو هیأت علمی دانشگاه آزاد اسلامی دامغان

چکیده

نظام‌های عدالت کیفری، در موارد بسیاری، به رغم همۀ تمهیدات و تضمینات موجود، عملاً اشخاص بی‌گناه را مجازات می‌کنند. مقالۀ حاضر،جبران ضرر و زیان وارد شده بر کسانی را بررسی می‌کند که دستگاه قضایی، با رأی نهایی خود، اشتباهاً آن‌ها را مجرم قلمداد کرده، ولی متعاقباً در نتیجۀ استفاده از نهاد‌هایی نظیر اعادۀ دادرسی، با اذعان به خطای خود، بی‌گناهی ایشان را اعلام می‌دارد. این پژوهش، پس از مطالعۀ تطبیقی در اسناد بین‌المللی و حقوق چند کشور خارجی، با بررسی قواعد مربوط در نظام حقوقی ایران، به این نتیجه   می‌رسد که برخلاف تعالیم شرعی و در مغایرت با مقررات قانون اساسی و تعهدات بین‌المللی کشور، در قوانین عادی کنونی ما، نا‌رسایی‌های عمده‌ای وجود دارد که موجب می‌شود افراد بی‌گناهی که قربانی اشتباه قضایی شده‌اند؛ به راحتی نتوانند برای جبران شدن خسارات مادی و معنوی خود به دولت رجوع نموده و غرامت دریافت دارند. برای رفع این مشکلات، بهتر است صرف نظر از تقصیر یا عدم تقصیر مقامات یا اشخاص ثالث در بروز اشتباه قضایی، با جبران فوری زیان‌های وارد از خزانۀ عمومی، مسئولیت دولت در جبران خسارات زیان‌دیدگان به رسمیت شناخته شده و در عوض، اختیار مراجعه به افراد یا مقامات مقصر، پس از جبران خسارت، به دولت محول گردد. این امر با قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران هیچ منافاتی ندارد؛ زیرا ضامن بودن قاضی مقصر که در اصل یکصد و هفتاد و یکم ذکر شده است، الزاماً به معنای رجوع مستقیم زیان‌دیده به قاضی نیست و می‌تواند به معنای مسئولیت مقصر در برابر دولت (قائم‌مقام قانونی ذی‌نفع) نیز باشد. در همین جهت لازم است برای تسهیل و تسریع در روند رسیدگی و احقاق حق از محکومان بی‌گناه، تدابیر مناسبی اندیشیده شود و اصلاح مادۀ 30 قانون نظارت بر رفتار قضات، مصوب 1390، در دستور کار مقنن قرار گیرد.

کلیدواژه‌ها


الف) منابع فارسی

- آشوری، محمد، «لزوم جبران خسارات زندانیان بی­گناه»، عدالت کیفری (مجموعه مقالات)، تهران: انتشارات گنج­دانش، چاپ اول،1376.

- استفانی، گاستون، لواسور،ژرژ، بلوک، برنار، آیین دادرسی کیفری، جلد 2، ترجمۀ حسن دادبان، تهران: انتشارات دانشگاه علامه طباطبایی، چاپ اول، 1377.

- ایرانی ارباطی، بابک، مجموعه نظر­های مشورتی جزایی، جلد 2، تهران: انتشارات مجد، چاپ اول، 1387.

- زراعت، عباس، «اعادۀ دادرسی در امور کیفری»، فصل نامۀ مدرس علوم انسانی، شماره 54، زمستان 1386، ص 105 به بعد.

- غمامی، مجید، مسئولیت مدنی دولت نسبت به اعمال کارکنان خود، تهران: نشر دادگستر، چاپ اول، 1376.

- قاسم­زاده، سید مرتضی، مبانی مسئولیت مدنی، تهران: انتشارات دادگستر، چاپ اول، 1378.

- کاتوزیان، ناصر، حقوق مدنی، الزام­های خارج از قرارداد (ضمان قهری)، جلد 1، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، چاپ دوم، 1378.

 - نجفی، شیخ محمد­حسن، جواهر الکلام، ترجمۀ اکبر نایب­زاده، جلد 2، تهران: انتشارات خرسندی، چاپ اول، 1390.

- نجفی اسفاد، مرتضی و محسنی، فرید، حقوق اساسی، انتشارات بین‌المللی الهدا، چاپ اول، 1379.

- هاشمی، سید محمد، حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران، جلد 2، تهران: انتشارات میزان، چاپ بیست و دوم، 1389.

- ابن حرّ العاملی، شیخ محمد؛ وسائل الشیعة، جلد 19، تهران: انتشارات اسلامیه، چاپ هفتم، 1376.

- نجفی، شیخ محمد­حسن؛ جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام، جلد 40، تهران: انتشارات دار الکتب الاسلامیة، چاپ چهارم، 1374.

 

 

ب: منابع انگلیسی

- AIDWYC- the Association in Defence of the Wrongly Convicted, Cases: Overview. Available at: http://www.aidwyc.org/AIDWYC_Cases.html. Last visited 6 April 2012.

- Benjamin N. Cardozo School of Law, Veshiva University: “Making up for lost time: what the wrongfully convicted endure and how to provide fair compensation”, an Innocence Project Report, Available at: www.innocenceproject.org, 2009.

- Costa, Jason: “Alone in the world: the United States’ failure to observe the international human right to compensation for wrongful conviction”, Emory International Law Rev, vol. 19, Issue 3, pp. 1615-1652, 2005.

- Council of Europe- Steering Committee for Human Rights: Explanatory Report to Protocol No. 7 to the Convention on Human Rights and Fondamental Freedoms, (ETS No. 117, Opened for signature on 22), Available at:

http://conventions.coe.int/Treaty/en/Reports/Html/117.htm (Last visited 5 April 2012), 1984.

- Gross, Samuel R.: “Convicting the innocent”, Annual Rev of Law and Social Science, vol. 4, pp. 173-192, 2008.

- Huff, C. Ronald & Killias, Martin, eds, “Wrongful Convictions: international prospectives on miscarriages of justice, Philadelphia, PA: Temple University Press, ISBN 9781592136452, 2008.

- Human Rights Committee: General Comment No. 32, “Article 14: Right to Equality Before Courts and Tribunals and to a Fair Trial”, 90th session, Geneva, 9-27 July 2007, CCPR/C/GC/32, 2007.

- Innocence Project: Facts on post-conviction DNA exonerations.Available at:

www.innocenceproject.org/Content/Facts_on_PostConviction_DNA_Exonerations.php. Last visited 6 April 2012.

- Kaplan, Adam I.: “The case for comparative fault in compensating the wrongfully convicted”, UCLA Law Rev, vol. 56, pp. 227-269, 2008.

- Layne, Daniel: “Compensation for miscarriages of justice”, LLB Dissertation, Nottingham Law School, Nottingham Trent University, UK. Available at Internet J of Criminology, Undergraduate and Masters Criminology Dissertations: http://internetjournalofcriminology.com/ ijcundergrad.html, 2010.

- Code de procédure pénale. Legifrance – Le service public de l’acces au droit < http://www.legifrance.gouv.fr >

- Penzell, abigail: “Apology in the context of wrongful convictions: why the system should say it’s sorry”, Cardozo J. of Conflict Resolution, vol. 9, pp. 145-162, 2007.

-  Ravenell, Teressa E.: “Cause and conviction: the role of causation in Section 1983 wrongful conviction claims”, Temple Law Rev, 2009.

- Roach, Kent: “Wrongful convictions in Canada”, University of Cincinnati Law Rev., forthcoming. Available at SSRN: http://ssrn.com/abstract=1887889, 2011.

- Thomas, George C.: “Two windows into innocence” Ohio State J of Criminal Law, vol. 7, pp. 575-601, 2010.

- United Nations- Treaty Collection on the Internet (UNTC): Status of Treaties, “Chapter IV- Human Rights: 4. International Covenant on Civil and Political Rights”, Status as on 30 March 2012.

<http://treaties.un.org/pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=IV-4>