بررسی انتقادات وارد بر نهاد بازپرسی

نوع مقاله: علمی پژوهشی

نویسندگان

قاضی دادگستری

چکیده

«بازپرسی»؛ نهادی که حدود دو قرن مبنای تفاوت اساسی بین نظام‌های تفتیشی و اتهامی آیین دادرسی کیفری بوده؛ در چهار دهۀ گذشته، موضوع چالش‌ها و انتقادات فراوان قرار گرفته است. تأثیر عملی این انتقادات را به شکل افراطی حذف بازپرس (آلمان و ایتالیا)، یا تعدیل نقش و اختیارات وی (فرانسه)،   می‌توان دید. انتقادات وارد شده بر بازپرس را می‌‌توان در سه محور اصلی مطرح کرد:
اولاً، از آن‌جا که بازپرس، تحقیقات را شخصاً انجام داده، دلایل مربوط به جرم را خود جمع آوری کرده است؛ در امکان رعایت بی‌طرفی توسط وی ابهام وجود دارد. این ابهام در مواردی که تصمیمات بازپرس با حقوق اساسی افراد، همانند حق آزادی و حریم خصوصی در تعارض باشد، پررنگ‌تر می‌گردد. ثانیاً، وجود بازپرس، عامل اطالۀ رسیدگی‌های کیفری خواهد بود؛ چه آن‌که در مدل دارای بازپرس آیین دادرسی کیفری، علاوه بر اقناع وجدان قاضی دادگاه، پس از مرحلۀ محاکمه، اقناع وجدان بازپرس پس از مرحلۀ تحقیقات مقدماتی الزامی است. وجود دو اقناع وجدانی در فرایند رسیدگی به یک پروندۀ کیفری، لازم نبوده و نتیجه‌ای جز طولانی شدن دادرسی کیفری نخواهد داشت.
ثالثاً، بازپرس، در مدل دارای بازپرس، به علت مشکلات عملی و کمبود نیروی انسانی، فقط در بعضی پرونده‌های مهم‌تر وارد عمل می‌شود. نتیجۀ عملی این موضوع، عدم تفکیک مطلق مراحل تعقیب و تحقیق و ورود دادستان (به عنوان مقام اجرایی و طرف پروندۀ کیفری) به امر تحقیق خواهد بود. عدم حضور بازپرس در پرونده‌های کم‌اهمیت‌تر با فلسفه وجودی بازپرس (رعایت بی‌طرفی) مغایر است. رهایی از انتقادات مطرح شده که با اساسی‌ترین موازین دادرسی منصفانه، شامل حق افراد به رعایت بی‌طرفی و نیز رسیدگی به پرونده‌های کیفری در مهلت معقول، مرتبط می‌باشد؛ نزدیک شدن به دادرسی کیفری اسلامی که بر مبنای مدل بدون بازپرس و ادغام مراحل متعدد طراحی گردیده و زدودن رنگ و بوی «تفتیشی» و داشتن وجهه‌ای مناسب با شأن ایران، به عنوان یکی از اعضای جامعه جهانی؛ مستلزم نگاهی جدید به این نهاد در دادرسی کیفری ایران است.

کلیدواژه‌ها


الف) منابع فارسی

- الحائری، السید کاظم، القضاء فی الفقه الاسلامی، قم: مجمع­الفکر الاسلامی، 1428 ق.

- گیلانی، محمد، قضاء و قضاوت در اسلام، تهران: چاپخانۀ الهادی، چاپ اول، 378.

- ابن علی، داود، معیارهای عادلانۀ دادرسی در اسناد بین‌المللی و حقوق داخلی، پایان نامۀ کارشناسی ارشد دانشگاه شهید بهشتی، 1386.

- اصفهانی، راغب، المفردات فی غرایب القرآن، تحقیق: محمدسید­گیلانی، بیروت: دارالمعرفه للطباء و النشر، بی­تا.

- افریقی، ابن منظور، لسان العرب، جلد 5، بیروت: دار مکتبه الحیاه، بی­تا.

- بوریکان، ژان و سیمون، آن موری، آیین دادرسی کیفری، ترجمۀ عباس تدین تهران: انتشارات خرسندی، چاپ اول،1389.

-تدین، عباس، تحصیل دلیل در آیین دادرسی کیفری، تهران: نشر میزان، چاپ اول، 1388.

- حسن، ابراهیم حسن، تاریخ سیاسی اسلام، ترجمۀ ابوالقاسم پاینده، جلد 2، تهران: انتشارات جاویدان، چاپ دوم، 1357.

- ساکت، محمد حسین،  دادرسی در حقوق اسلامی، تهران: نشر میزان، چاپ اول، 1382.

- سهراب بیگ، امیر، راه کارهای غلبه به اطالۀ دادرسی، تهران: مرکز مطبوعات و انتشارات قوۀ قضاییه، چاپ اول، 1380.

- قاسمی پورگنجی، حبیب الله، جایگاه نظام دادرسی کیفری اسلامی در میان نظام­های شناخته شده در جهان، پایان نامۀ کارشناسی ارشد، قم: دانشگاه قم، 1381.

- قرشی، محمد بن محمد بن احمد «ابن اخوه»، آیین شهرداری در قرن هفتم، ترجمۀ جعفر شعار تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران، 1347.

- قیاسی، جلال الدین و دیگران، مطالعۀ تطبیقی حقوق جزای عمومی اسلام و حقوق موضوعه، جلد 1، قم: انتشارات پژوهشکده حوزه و دانشگاه، چاپ اول، 1380.

- کاتوزیان، ناصر،  فلسفۀ حقوق، جلد 3، تهران: شرکت سهامی انتشار، چاپ اول، 1377.

-گلدوست جویباری، رجب و اکبری، جهاندار، عوامل انسانی اطالۀ دادرسی در امور کیفری، مجلۀ تحقیقات حقوقی، شمارۀ 49، 1386.

- محقق داماد، مصطفی، قواعد فقه، جلد 4، تهران: مرکز نشر علوم اسلامی، چاپ نهم، 1387.

- محمصانی، صبحی، فلسفۀ قانونگذاری در اسلام، ترجمۀ اسماعیل گلستانی، تهران: انتشارات امیر کبیر، 1357.

- ناجی زواره، مرتضی،  دادرسی بی­طرفانه در امور کیفری، تهران: موسسۀ مطالعات و پژوهش­های حقوقی شهر دانش، چاپ اول، 1389.

- یاوری، اسدالله، حق برخورداری از دادرسی منصفانه و آیین دادرسی نوین، نشریۀ حقوق اساسی، نشر میزان، سال دوم، شمارۀ 2، 1383.

- یوسفی، ایمان، مدل­های تحقیقات مقدماتی در آیین دادرسی کیفری، تهران: نشر جاودانه، چاپ اول، 1392.

ب) منابع انگلیسی

- Carmechael, peter, tempered adversariality: the judicial role and trial theory in the international criminal tribunals, leiden journal of international law, vol. 16, 2004.

-hemptinne, jerome, creation of investigating chamber at the icc, journal of international criminal justice, vol. 5,2007.

-jackson, john, finding the best epistemic fit for international criminal tribunals, journal of international criminal justice, vol. 7, 2007.

-longbein, john and weinreb liod, continental criminal procedure, myth and reality, the yale law journal, vol. 87,1978.

-ploscowe, morris, the investigating magistrate (juge d’ instruction) in eurepean criminal procedure, the michigan law review, vol 33, no 7, 1935.

-safferling, christoph, towards an international criminal procedure, oxford university press, 2001.

-simpson, john,  a history of continental criminal procedure, boston, little, brown, and company, 1913.

-smit, paul, the examing magistrate’s function and involvement in investigative matters, available online at: www.springerlaw.com, 2008.