دگرگونیهای مسئولیت کیفری اشخاص حقوقی در ایران

نوع مقاله: پژوهشی

نویسندگان

استاد گروه حقوق دانشگاه تربیت مدرس

چکیده

دلایلی از قبیل عدم امکان تحمیل برخی از مجازات‌ها، نقض اصل شخصی بودن مجازات‌ها، عدم نیل به اهداف مجازات‌ها، اصل اختصاصیت، موانع راجع به آیین دادرسی و از همه مهم‌تر، عدم امکان اسناد تقصیر، در نفی، و براهینی چون واقعیت قضایی و جرم‌شناسی، دشواری کشف مقصرحقیقی‌، مداقه هر چه بیش‌تر اعضا و سهام‌داران در انتخاب مدیران، کاستن از مجازات‌های سالب آزادی و یا صدمۀ بدنی بر مدیران و کارکنان و دست آخر، جبران زیان‌های واردشده بر بزه‌دیدگان به نحوی مطلوب؛ در اثبات مسئولیت کیفری اشخاص حقوقی ابراز شده‌اند. تأثیر دیدگاه مخالفان بر نظام‌های حقوقی چندان بود که تا قرن بیستم، پذیرش مسئولیت کیفری اشخاص موصوف را به عنوان یک اصل، در بوتۀ تردید قرار داده بود. اما از نیمۀ قرن مزبور و در پی گسترش دامنۀ فعالیت اشخاص حقوقی، به ویژه شرکت‌ها، و ظهور جرایم علیه محیط‌زیست، جرایم سازمان‌یافته، خاصه فراملی، جرایم در حوزۀ حمل و نقل و به‌طور کلی صنعت، کشورهای پیشگامی چون کانادا، انگلستان، آمریکا، هلند و نیز شورای اروپا را بر آن داشت تا  ورای مضیقه‌های حاکم بر حقوق جزا‌، با اتکا به نظریاتی چون مسئولیت نیابتی، شخصیت ثانویه، مسئولیت کارفرما و مافوق و تقصیر جمعی، مسئولیت کیفری اشخاص حقوقی را به‌ عنوان ضرورتی اجتناب‌ناپذیر پذیرفته و قاعده‌مند سازند. النهایه، جنبش پذیرش مسئولیت کیفری اشخاص حقوقی، نظام کیفری ایران را نیز به خود ملحق ساخت. چندان‌که در گام نخست به طور خاص ـ در حوزۀ جرایم رایانه‌ای، مصوب 5/3/1388ـ و در گام دوم، با تصویب قانون مجازات اسلامی 1/2/1392، به طور عام و نسبت به کلیۀ جرایم تعزیری، این مسئولیت مورد اقبال واقع شد. مداقه در دگرگونی‌های حقوق ایران در این زمینه‌، خاصه لایحه موصوف، مورد اهتمام این نوشتار است

کلیدواژه‌ها


الف) منابع فارسی

- ابوالحمد، عبدالحمید؛ حقوق اداری، جلد اول، چاپ چهارم، انتشارات دانشگاه تهران، 1353.

- اردبیلی، محمد؛ حقوق بین‌المللی کیفری، چاپ پنجم، تهران، نشر میزان، 1390.

- اردبیلی، محمد؛ حقوق جزای عمومی، جلد دوم، چاپ بیست و چهارم، تهران، نشر میزان، 1389.

- اشتیاق، وحید؛ مسئولیت کیفری اشخاص حقوقی، رساله دکترا، مدرسه عالی شهید مطهری، 1386.

- بیگدلی، محمدرضا؛ حقوق بین‌المللی عمومی، چاپ نوزدهم، تهران، انتشارات گنج دانش، 1383.

- علی؛ حقوق مدنی ایران، جلد اول، چاپ پنجم، تهران، چاپ پنجم، خانه مجلس 1339.

-پرویزی، رضا؛ معاهده پالرمو علیه جرایم سازمان یافته فرا ملی، نشریه امنیت، سال چهارم، شماره 18- 17، 1379.

- حبیب‌زاده، محمد جعفر، اندیشههای حقوقی، جلد دوم، چاپ اول، تهران، انتشارات نگاه بینه، 1391.

- حسنی، حسن؛ مطالعه تطبیقی مسئولیت کیفری اشخاص حقوقی در قتل و صدمات بدنی در حقوق ایران و استرالیا، رسالة دکتری، دانشگاه شهید بهشتی، سال تحصیلی 89- 1388.

- حسنی، محمد حسن؛ مسئولیت کیفری اشخاص حقوقی، پایان نامه کارشناسی ارشد دانشگاه شهید بهشتی، 1374.

- حسین جانی، بهمن؛ مظاهری تهرانی، مسعود؛ اصل شخصی بودن مسئولیت کیفری، تهران، چاپ اول، انتشارات مجد، 1389.

- خدابخشی، عبدالله؛ نقش قواعد مدنی در شناسایی مسئولیت کیفری اشخاص حقوقی، مجله فقه و حقوق، سال پنجم، شماره 17، تابستان 1387.

- خوانساری، محمد؛ دوره منطق صوری، چاپ نوزدهم، جلد اول و دوم، تهران، انتشارات آگاه، 1387.

- دوپویی، پی یر ماری؛ جرم بین‌المللی دولت، ترجمه علی حسین نجفی ابرندآبادی، مجله حقوقی، دفتر خدمات بین‌المللی، شماره 21، 1369.

- رزق، فؤاد؛ الاحکام الجزائیة العامة، طبعة جدیدة منقحه، بیروت: منشورات الحلبی الحقوقیه، 1998 م.

- روح الامینی، محمود؛ دگرگونیهای مسئولیت کیفری اشخاص حقوقی در نظام حقوقی فرانسه، مجله فقه و حقوق، سال چهارم، شماره 16، بهار 1387.

- زمانی، قاسم؛ تأملی بر مسئولیت بین‌المللی سازمانهای بین‌المللی، مجله حقوقی، دفتر خدمات بین‌المللی، شماره 21، 1376.

- زیبر، اولریش؛ جرایم رایانهای، ترجمه‌ی محمدعلی نوری، چاپ دوم، انتشارات گنج دانش، 1390.

- ستوده تهرانی، حسن؛ حقوق تجارت، چاپ بیست و یکم، تهران، نشر دادگستر، 1391.

- شایگان، علی؛ حقوق مدنی ایران، جلد اول، چاپ پنجم، تهران، چاپ پنجم، خانه مجلس 1339.

- صفار، محمد جواد؛ شخصیت حقوقی، چاپ اول، تهران، انتشارات بهنامی، 1390.

- عیسایی تفرشی، محمد؛ مباحثی تحلیلی از حقوق شرکتهای تجاری، جلد دوم، چاپ اول، انتشارات دانشگاه تربیت مدرس، 1386.

- فرج الهی، رضا؛ جرمشناسی و مسئولیت کیفری، چاپ اول، تهران، نشر میزان، 1389.

- فرج الهی، رضا؛ مسئولیت کیفری اشخاص حقوقی در حقوق فرانسه، چاپ اول، تهران، نشر میزان، 1388.

- کیوتو، ان؛ مسئولیت کیفری اشخاص حقوقی در ژاپن، ترجمه، اسماعیل عبداللهی، مجله حقوقی دادگستری شماره 45، زمستان 1382.

- معاونت آموزش و تحقیقات قوه قضاییه؛ مجموعه نشستهای قضایی(1)، مسایل قانون مجازات اسلامی (1)، چاپ اول، قم، انتشارات معاونت آموزش و تحقیقات قوه قضاییه،1382.

- موسوی مجاب، سید درید؛ نقش اراده در مسئولیت کیفری با رویکردی به نظام حقوقی ایران، چاپ اول، تهران، انتشارات بهنامی، 1388.

- میر سعیدی، سید منصور؛ مسئولیت کیفری، تهران، جلد اول، چاپ سوم، بنیاد حقوقی میزان، 1390.

- نوربها، رضا؛ زمینه حقوق جزای عمومی، تهران، چاپ سی و سوم، انتشارات گنج دانش، 1391.

ب) منابع انگلیسی

-Cremona, Marise. Herring, jonathan : Criminal Low ( London : Macemillan, 1998).

- Gardner, Thomas J.Anderson, Terry M. : Criminal Law , New York: Wadswarth, 2000.

-Gotzmann, Nora, Legal Personality of the Corporastion and Internation Criminal Low : Global : Corporate Human Rishts Abuses and the Rome Statute, University of Queensland jornal, Vol. 1, No 1, 2009 . Available att: < http: ww.Law. Uq. Edu. Aulqlsr. 

-Hetzer, Wolfgang , Corruption as Business Practic? Corporate Criminal Liability in the Eutopean Union, 2007, Avalable at: www. brill. nl/ eccl.

-Radvic, Stajanka & others, Liabity of Legal Person for Criminal Offences, Vol, 7, No. 8, 2010.

-Thomas j. Gardner, Terry M.Anderson, Criminal Low (New YORK: WARDS), 2000.

-Wagner, Markus, Corporate Criminal Libility National and International Responses, 1999.

-Wells, Celia, Corporations and Ciminal Liabity, 1993.

39-Wheelwright, Karen, Proseruting Corporations and Officers for Industrial Manslaughter- Recent Australian Developments, 2002

-www.wip.int/wipplex len text. jsp? file_id=243237

-www. Conventions. Coe. Int/ treaty/ en/html/173.Htm