ظاهر متهم در مراحل رسیدگی کیفری؛ تقابل رویه با اصول

نوع مقاله: پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه حقوق جزا و جرم‌شناسی دانشکده حقوق دانشگاه شهید بهشتی

2 دانشجوی دکتری حقوق کیفری و جرم‌شناسی دانشکده حقوق دانشگاه شهید بهشتی

10.22106/jlj.2019.91865.2286

چکیده

در الگوی دادرسی کرامت‌مدار، شخص مظنون یا متهم، از حق‌های بنیادینی بهره‌مند است که به صرف دستگیری، اتهام و بازداشت از آن‌ها محروم نمی‌شود. یکی از این حق‌ها، «حق بهره‌مندی از لباس شخصی، متعارف و انتخابی» است؛ به‌گونه‌ای که هیچ مقام یا مرجعی نمی‌تواند این حق را سلب یا او را ملزم به پوشیدن «لباس مجرمانه» کند؛ زیرا، متهم در پناه فرض ‌بی‌گناهی است و لباس او نیز باید «لباس بی‌گناهی» باشد؛ آیین رفتار با متهم، باید «برائت‌محور» باشد نه «مجرمیت‌محور». وانگهی، لباس متهم، تأثیر مهمی در کیفیت دفاع، تصمیم مرجع قضایی و داوری عموم دارد. این در حالی است که در رویۀ کنونی نظام عدالت کیفری ایران، متهمین بازداشت‌شده مجبور به پوشیدن لباس مجرمانه می‌شوند؛ اقدامی که آنان و بستگان‌شان را آماج برچسب‌های منفی می‌سازد. در پاسخ به اینکه مستند حقوقی رویۀ کنونی چیست، پژوهش حاضر به این نتیجه رسیده است که این رویه، نه‌تنها با قوانین داخلی و استانداردهای جهانی دادرسی کیفری هم‌خوانی ندارد بلکه با اصول راهبردی دادرسی کیفری، به‌ویژه کرامت انسانی، فرض بی‌گناهی، قانون‌مندی آیینی، برابری سلاح‌ها، بی‌طرفی و پاسداری از حق‌های شهروندی نیز در تعارض است. ازاین‌رو، ضروری است که رویۀ کنونی با استانداردهای جهانی و اصول راهبردی هماهنگ شود.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


فارسی

  • آخوندی، محمود (1394)، شناسای آیین دادرسی کیفری، دفتر اول، چاپ هفدهم، تهران: انتشارات دوراندیشان.
  • آخوندی، محمود (1394)، شناسای آیین دادرسی کیفری، دفتر هفتم، چاپ دوم، تهران: انتشارات دوراندیشان.
  • آشوری، محمد (1395)، آیین دادرسی کیفری، جلد نخست، چاپ نوزدهم، ویراست پنجم، تهران: انتشارات سمت.
  • اردبیلی، محمدعلی، حقوق جزای عمومی، جلد دوم، چاپ سی‌‌‌اُم، ویراست دوم، نشر میزان، 1393.
  • ایستون، سوزان (1394)، اصول و رویۀ عملی حقوق زندانیان: بررسی وضعیت کشورهای انگلستان، آمریکا و هلند، ترجمۀ فراز شهلایی، تهران: انتشارات نگاه بینه.
  • بوشهری، جعفر (1393)، حقوق جزا: زندان، جلد دهم، تهران: شرکت سهامی انتشار.
  • پرت، جان (1396)، مجازات و تمدن: تساهل و عدم تساهل کیفری در جامعۀ مدرن، ترجمۀ هانیه هژبرالساداتی، تهران: نشر میزان.
  • تابناک، «زندانیان در ایران لباس زندانی نمی‌‌‌پوشند»، 23 بهمن 1394، شناسة خبر: 567383، دسترسی‌‌‌پذیر در:
http://www.tabnak.ir/fa/news/567383 (واپسین بازدید: 19 خرداد 1397)

  • توسلی‌نائینی، منوچهر و همکاران (1395)، «اصل برابری سلاح‌‌‌ها در مرحلۀ تحقیقات مقدماتی در قانون آیین دادرسی کیفری 1392 و اسناد بین‌‌‌المللی حقوق بشر»، مجلۀ حقوقی دادگستری، شمارۀ 94 (تابستان).
  • خالقی، علی (1395)، آیین دادرسی کیفری، جلد نخست، تهران: انتشارات مؤسسۀ مطالعات و پژوهش‌‌‌های حقوقی شهردانش.
  • دانش، تاج زمان (1235پ)، کیفرشناسی و حقوق زندانیان، تهران: چاپخانۀ زندان قصر.
  • دفتر مقابله با مواد مخدر و جرم سازمان ملل متحد (1388)، مجموعۀ اسناد استانداردها و هنجارهای سازمان ملل متحد در زمینۀ پیشگیری از جرم و عدالت کیفری، ترجمۀ معاونت حقوقی و توسعۀ قضایی قوۀ قضائیه، تهران: انتشارات روزنامۀ رسمی جمهوری اسلامی ایران.
  • دفتر مقابله با مواد مخدر و جرم ملل متحد (1388)، کتاب راهنمای مدیران زندان و سیاستگذاران (دربارۀ زنان و زندان)، ترجمۀ معاونت حقوقی و توسعۀ قضایی قوة قضائیه، تهران: روزنامۀ رسمی جمهوری اسلامی ایران.
  • رحیمی‌‌‌نژاد، اسمعیل (1395)، تاریخ تحولات حقوق کیفری، تهران: انتشارات مجد.
  • سازمان اصلاحات جزایی بین‌‌‌المللی (1381)، رویۀ عملی در زندان: کاربرد مقررات بین‌‌‌المللی در امور زندان‌ها، ترجمۀ رضا علی اکبرپور، تهران: انتشارات راه تربیت.
  • سازمان عفو بین‌‌‌المللی (1390)، دادرسی عادلانه، ترجمۀ فریده طه و لیلا اشرافی، تهران: نشر میزان.
  • سایت تحلیلی خبری عصر ایران، «زنان متهم به فساد مالی در دادگاه چه می‌‌‌پوشند»، شناسة خبر: 215323، 30 اردیبهشت 1391، دسترسی‌‌‌پذیر در:
 http://www.asriran.com/fa/news/215323/ (واپسین بازدید: 19 خرداد 1397)

  • سنگلجی، محمد (1395)، قضا در اسلام، تهران:‌ مؤسسۀ انتشارات و چاپ دانشگاه تهران.
  • سیدرضی (1389)، نهج‌البلاغه، ترجمۀ محمد دشتی، تهران: انتشارات پیام عدالت.
  • شهباز، سمانه، «نگاهی به پوشش و وضع ظاهری زندانیان: متهمانی با دمپایی‌‌‌های پاره‌‌‌پاره!»، روزنامة ایران، سال نوزدهم، شمارة 5269، دوشنبه، 23 بهمن 1391، ص. 22، دسترسی‌‌‌پذیر در:
 http: www.magiran.com/npview.asp?ID=2677858 (واپسین بازدید: 12 خرداد 1397)

  • کاتوزیان، ناصر (زمستان 1383)، «یأس از اثبات و اصل برائت»، فصلنامۀ حقوق، شمارۀ 66.
  • گودرزی بروجردی، محمدرضا و همکاران (1383)، تاریخ تحولات زندان، تهران: نشر میزان.
  • مرکز بین‌‌‌‌‌‌المللی اصلاح قوانین کیفری و سیاست جنایی (ونکوور – کانادا) (1383)، حبس انسان‌‌‌مدار، ترجمۀ حسن طغرانگار، تهران: انتشارات راه تربیت.
  • مؤذن‌‌‌زادگان، حسنعلی (1378)، «اصول دادرسی کیفری از دیدگاه امام علی (ع)»، فصل‌نامۀ مصباح، سال نهم، شمارۀ 34.
  • موسوی اردبیلی، سیدعبدالکریم (1392)، حقوق و دادرسی کیفری در آیینۀ فقه (مطابق با نظرات و فتاوای سید عبدالکریم موسوی اردبیلی)، جلد اول، تهران: انتشارات رادنگار.
  • هاشمی‌شاهرودی، سیدمحمود (1394)، حقوق شهروندی (مجموعۀ بیانات مرجع عالی‌‌‌قدر حضرت آیت‌‌‌الله‌العظمی هاشمی‌شاهرودی دام ظله)، قم: بنیاد فقه و معارف اهل بیت علیهم‌‌‌السلام.

عربی

  • العاملی، الحر (1414ق)، وسایل الشیعه (آل البیت)، الجزء 27، بیروت: ﻣﺆﺳﺴﺔ آل‌بیت علیهﺍﻟﺴﻼم ﻹحیاء ﺍﻟﺘﺮﺍث.

لاتین

  • A report by JUSTICE (2015), In the Dock: Reassessing the use of the dock in criminal trials, London.
  • Council of Europe (2006), European Prison Rules, Council of Europe Publishing.
  • Mukai, Christine (1971), Prisoner's Clothing during Trial, Cleveland State Law Review, Vol. 20.
  • Neds, Robert G. (1972, Fall), Criminal Defendants: Maintaining the Appearance of Innocence, Missouri Law Review, Vol. 37, Issue 4, Article 5.