موارد و آثار حکم قطعی غیرقابل اجرا

نویسنده

عضو هیأت علمی دانشگاه فردوسی مشهد

10.22106/jlj.2019.35487

چکیده

هدف از رسیدگی و صدور رأی، تعیین راه‌حل حقوقی بین طرفین و اجرای آن است. با این حال، به دلایل مختلف، گاه نمی‌توان رأی را اجرا کرد. به این صورت که ممکن است اجرای رأی با حقوق اشخاص ثالث در تعارض باشد یا موضوع رأی تغییر نماید یا موانع اداری، سبب توقف اجرای رأی شود. همچنین در مواردی، اجرای رأی به مقدماتی نیاز دارد که بدون رسیدگی مستقل و با رعایت حق دفاع، نمی توان آن را احراز و اجرا کرد. در واقع، اصول دادرسی عادلانه مانند استماع اظهارات طرفین، اعطای فرصت دفاع و شکایت از تصمیم دادگاه، در مرحله اجرا نیز باید رعایت شوند و از این رو، گاه باید اجرای رأی را متوقف نمود. این موارد، ضابطه مشخصی در رویه قضایی ندارند. یکی از علل آن، عدم نظارت مراجع عالی نسبت به دستورات اجرایی است؛ زیرا بیشتر تصمیم‌ها در مرحله اجرا، از طریق دستورات اداری است  و ذینفع قادر به شکایت از آن نیست. به جهت نقص در ادبیات حقوقی و عملکرد غیرمنضبط رویه قضایی، آثار غیرقابل اجرا بودن رأی نیز به درستی مشخص نیست. درواقع، پرسش اصلی این است که آیا می‌توان از اجرای رأی قطعی جلوگیری کرد؛ و در صورت مثبت بودن پاسخ، چه معیاری برای آن وجود دارد؟ به نظر می‌رسد در رویه قضایی، استثنائا، مواردی از عدم اجرای آرای قطعی وجود دارد که مهم‌ترین ملاک آن را می‌توان در مشکلات عملی و تبدیل محکوم‌به برشمرد. در نوشتار حاضر، این مسائل مورد بررسی قرار گرفته است.

کلیدواژه‌ها


-         اسدى‏ حلى(علامه)، حسن‏، تذکره الفقهاء، چاپ اول‏، قم، مؤسسه آل البیت علیهم السلام‏، 1388 ق.

-         بحرالعلوم، محمد، بلغه‌الفقیه، جلد 2، چاپ چهارم‏، تهران، منشورات مکتبه الصادق‏، 1403 ق.

-         خدابخشی، عبدالله، حقوق حاکم بر اجرای آرای مدنی، چاپ اول، شرکت سهامی انتشار، 1393.

-         ـــــــــــــــــــ ، حقوق دعاوی: تحلیل حقوقی روایات، چاپ اول، شرکت سهامی انتشار، 1395.

-         رشتى، میرزا حبیب‌الله، فقه الامامیه: قسم الخیارات، چاپ اول، قم، کتابفروشى داورى‏، 1407 ق.

-         ــــــــــــــــــــــــــ ، کتاب الغصب، چاپ اول، موسسه تحقیقات و نشر معارف اهل البیت، 1322 ق.

-         مامقانى، محمد، غایه‌الآمال فی شرح کتاب المکاسب‏، جلد 2، چاپ اول‏، قم، مجمع الذخائر الإسلامیه، 1316 ق.

-         مروج جزائرى، سید محمدجعفر، هدى الطالب فی شرح المکاسب، جلد ‌3، قم، مؤسسه دارالکتاب، 1416 ق.

-         مهاجری، علی، شرح جامع قانون اجرای احکام مدنی، جلد اول و دوم، انتشارات فکرسازان، چاپ پنجم، 1390.

-         مولابیگی، غلامرضا، صلاحیت و آیین دادرسی دیوان عدالت اداری، چاپ دوم، انتشارات جنگل، 1394.

-         نهرینی، فریدون، ایستایی اجرای حکم دادگاه، انتشارات گنج دانش، 1392.

-        هاشمی‌ شاهرودی، سیدمحمود؛ و جمعی از پژوهشگران، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم‌السلام، جلد 2، قم، مؤسسه دائره‌المعارف فقه اسلامى، 1426 ق.

 

-       Enforcement of Court Decisions in Europe, Report Prepared by the Research Team on Enforcement of Court Decisions, University Nancy (France), Swiss Institute of Comparative Law and Discussed by the CEPEJ-GT-EVAL at their 8th Meeting.

-       European Commission’s Directorate General Justice, Consumers and Gender Equality, Case Study on the Functioning of Enforcement Proceedings Relating to Judicial Decisions in Member States, 1st Edition, 2015.

-       Kahneman, Daniel, Judgment under Uncertainty: Heuristics and Biases, 1st Edition, Cambridge University Press, 1982.

-       Frisch, Deborah, "The Effect of Ambiguity on Judgment and Choice", University of Pennsylvania, 1988, Paper AAI8824738.