مسئولیت کیفری ناشی از رفتار دیگـری در قـوانین ایـران و اسناد بین المللی

نوع مقاله: پژوهشی

نویسندگان

1 عضو هیأت علمی گروه حقوق دانشگاه شاهد

2 دانش آموخته کارشناسی ارشد حقوق جزاوجرم شناسی دانشکده حقوق دانشگاه آزاداسلامی واحدتهران مرکز، پژوهشگرمرکز تحقیقات اخلاق و حقوق پزشکی دانشگاه علوم پزشکی شهیدبهشتی

10.22106/jlj.2018.34688

چکیده

از جمله مسائل مرتبط با مسئولیت کیفری و اصل شخصی بودن آن، مسئولیت کیفری ناشی از رفتار دیگری است که قانون‌گذار در ماده 142 قانون مجازات اسلامی 1392 از آن تحت عنوان «مسئولیت کیفری به علت رفتار دیگری» یاد کرده است؛ بدین معنا که مسئولیت کیفری متوجه شخصی می‌گردد که دخالتی در ارتکاب جرم نداشته است اما به دلیل وجود شرایطی خاص بنابر صلاحدید قانون­گذار، مسئول شناخته شده و مجازات می­گردد. تا قبل از تصویب این قانون مصادیق این مسئولیت به طور پراکنده در برخی از قوانین مورد اشاره قرار گرفته بود. در اسناد بین‌المللی نیز، مفهومی تحت عنوان مسئولیت کیفری مقامات مافوق (فرماندهی) وجود دارد که به موجب آن فرماندهان نظامی یا مقامات مافوق در قبال جرایمی که توسط نیروهای تحت فرماندهی یا کنترل آنها ارتکاب یافته است در صورتی که کنترل لازم را نسبت به زیردستان خود اعمال نکرده باشند، مسئول شناخته می‌شوند. مسؤلیت کیفری مقامات مافوق در قبال رفتار مجرمانه زیردستانشان یکی از موضوعات مهم حقوق جزای بین‌الملل به شمار می‌آید. در خصوص توجیه تحمیل مسئولیت کیفری به مقامات مافوق دلایل متعددی مورد توجه قرار گرفته است. از جمله این دلایل مسئولیت کیفری ناشی از رفتار دیگری است. بر همین اساس مطالعه جداگانه هر یک از این مفاهیم و شناسایی رابطه میان آنها حائز اهمیت است که در نوشتار حاضر، از طریق مطالعه مبانی نظری و رجوع به قوانین و متون اسناد و مدارک، بدان‌ها پرداخته شده است. بنا بر نتایج به دست آمده در این پژوهش، مسئولیت کیفری مقامات مافوق را تا حدودی می‌توان مشابه مسئولیت کیفری ناشی از رفتار دیگری در حقوق داخلی دانست.

کلیدواژه‌ها


-     آشوری، محمد، «عدالت کیفری از دیدگاه حمورابی»، نشریه مؤسسه حقوق تطبیقی، دانشگاه تهران، شماره 7، 1384.

-     آقایی جنت‌مکان، حسین، محاکمه قدرت (مسئولیت کیفری مقامات مافوق و زیردستان آنان در حقوق کیفری بین‎ المللی)، انتشارات گنج دانش، 1385.

-     اردبیلی، محمدعلی، حقوق جزای عمومی، جلد 2، چاپ سی‌ودوم، تهران، نشر میزان، 1392.

-     ـــــــــــــــ ، حقوق کیفری بین‎ المللی (گزیده مقالات)، تهران، نشر میزان، سال 1383.

-     ـــــــــــــــ ، «مسئولیت کیفری ناشی از رفتار دیگری در حقوق ایران»، مجله تحقیقات حقوقی، شماره 16 و 17، ﭘﺎﯾﯿﺰ 1374 ﺗﺎ ﺑﻬﺎﺭ 1375.

-   حسین‌جانی، بهمن؛ مظاهری تهرانی، مسعود، اصل شخصی بودن مسئولیت کیفری با نگرشی بر قوانین کیفری فرانسه و آمریکا، مجمع علمی و فرهنگی مجد، 1389.

-     حسین‌نژاد، حسینقلی، مسئولیت مدنی، انتشارات مجد، 1389.

-     ساکی، محمدرضا، حقوق جزای عمومی (مسئولیت کیفری)، جلد 2، انتشارات جنگل، 1392.

-     سلیمی، صادق، چکیده حقوق جزای عمومی، انتشارات جاودانه، جنگل، 1392.

-     شامبیاتی، هوشنگ، حقوق جزای عمومی، جلد 2، تهران، انتشارات مجد، 1392.

-     شاه‌حیدری‌پور، محمدعلی؛ تحصیل‌دوست، فریدون، قانون مجازات اسلامی 1392.

-     صالح‌ولیدی، محمد، حقوق جزا (مسئولیت کیفری)، تهران، انتشارات امیرکبیر، 1383.

-     صانعی، پرویز، حقوق جزای عمومی، جلد 2، انتشارات گنج دانش، 1376.

-     عباسلو، بختیار، مسئولیت مدنی (با نگرش تطبیقی)، چاپ دوم، نشر میزان، 1394.

-     عمید، حسن، فرهنگ فارسی عمید، انتشارات امیرکبیر، 1357.

-   فیض، رضا، «قهر مطبون» و جزای مطلوب در عرفان ابن عربی، چاپ نخست، دایره‌المعارف علوم جنایی (مجموعه مقاله های تازه‌های علوم جنایی ـ زیرنظر علی‌حسین نجفی ابرندآبادی)، بنیاد حقوقی میزان، 1392.

-     قاسم‌زاده، سیدمرتضی، مبانی مسئولیت مدنی، چاپ چهارم، نشر میزان، 1385.

-   کشاورز چافجیری، پژمان، مسئولیت کیفری ناشی از رفتار دیگری در حقوق ایران و حقوق تطبیقی (انگلستان و فرانسه)، پایان‎ نامه کارشناسی ارشد، دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، تیرماه 1381.

-     گلدوزیان، ایرج؛ حسین‌جانی، بهمن، مبانی اصل شخصی بودن مسئولیت کیفری در حوزه ادیان، شماره 15 و 16، مجله تخصصی الهیات و حقوق، 1383.

-     محسنی، مرتضی، دوره حقوق جزای عمومی (مسئولیت کیفری)، جلد سوم، تهران، انتشارات گنج دانش، 1376.

-     میرسعیدی، سیدمنصور، مسئولیت کیفری (قلمرو و ارکان)، جلد اول، تهران، نشر میزان، 1383.

-     میرمحمدصادقی، حسین، حقوق جزای بین‎ الملل (مجموعه مقالات)، چاپ سوم، تهران، انتشارات میزان، 1390.

-     نوربها، رضا، زمینه حقوق جزای عمومی، چاپ 31، تهران، انتشارات گنج دانش، 1390.

-     Akande, Dapo, the Jurisdiction of the International criminal court over nationals of non- parties: legal basis and limits, Journal of International Criminal Justice, vol. 1, 2003.

-     Ashworth, Andrew; Horder, Jeremy, Principles of Criminal Law, Oxford University Press, 2013.

-     Barker, David; Padfield, Colin, Law Made Simple, London, Routledge, 2007.

-     Bassiouni, Cherif, Crimes against Humanity in International Criminal Law, Kluwer Law International, 2010.

-     Clarkson, C.M.V, Understanding Criminal Law, London, Sweet & Maxwell, 2005.

-     Dunnaback, Jeremy, Command Responsibility: a Small – Unit Leaders Perspective, North Western University Law Review, vol. 108, 2014.

-     Lasprogata, Gail Ann, Weblife and Organizational Risk Management for Employee Personal Web Use, Seattle University, 2015.

-     Lippman, Matthew, The Evolution and Scope of Command Responsibility, Leiden Journal of International Law. Vol. 13, 2000.

-     Vark, Rene, Superior Responsibility, Article in the ENDC Proceedings, vol. 15, 2012.