ویژگی‌ها و راهبردهای کیفرشناسی ریسک‌مدار

نوع مقاله: علمی پژوهشی

نویسندگان

1 عضو هیأت علمی دانشکده حقوق دانشگاه شهیدبهشتی

2 دانشجوی دکتری حقوق کیفری و جرم شناسی دانشکده حقوق دانشگاه شهید بهشتی

10.22106/jlj.2017.30597

چکیده

در دوران معاصر نوعی تحول گفتمانی در کیفرشناسی، با عنوان کیفرشناسی ریسک­مدار، رخ داده است. این مقاله ویژگی‌ها و راهبردهای این انگاره از کیفرشناسی را به بحث می­گذارد. با تصویب قوانینی همچون قانون مجازات اسلامی و قانون آیین دادرسی کیفری و متحول شدن کیفرها، این کیفرشناسی به شکلی غیرمستقیم وارد حقوق کیفری ایران نیز شده است. از همین رو شایسته است تا به شکل راهبردی مورد توجه قرار گیرد. کیفرشناسی ریسک­مدار بر آن است تا با تأکید بر ریسک بزهکاران و نیز از طریق راهبردهای مدیریتی، به دغدغه تأمین امنیت جامعه در مقابل خطر احتمالی بزهکاران بالقوه و نیز احتمال تکرار جرم پاسخ دهد. در حالی که کیفرشناسی سنتی، با تأکید بر جرم ارتکابی و نیز از طریق نگرش­های بالینی و اصلاح­مدار نسبت به تعیین پاسخ کیفری اقدام می­نماید، در کیفرشناسی ریسک­مدار، به تدریج اصل قطعیت در تعیین جرایم و کیفر آنها، که در کیفرشناسی سنتی بسیار پررنگ بود، کم‌اهمیت می­گردد. همچنین در این کیفرشناسی، به مدد ابزارهای ارزیابی ریسک، نسبت به مقابله کیفری مبتنی بر طرد، توان­گیری و به طور کلی کنترل، مدیریت و کاهش ریسک اقدام می‌شود. البته، در این کیفرشناسی، بر عقلانیت در تعیین کیفر، برنامه­محوری و نیز توجه به اصولی چون اصل احتیاط در جهت مقابله با ریسک نیز تأکید می­شود.

کلیدواژه‌ها


-      آقابابایی، حسین، امنیت، «آزادی شخصی و مدیریت خطر جرایم امنیتی»، ضمیمه فصلنامه تحقیقات حقوقی دانشکده حقوق دانشگاه شهید بهشتی، یادنامه شادروان دکتر رضا نوربها، شماره 56، 1390.

-      آقایی جنت­مکان، حسین، «نظارت (حبس) الکترونیکی؛ روشی نو در جانشینی کیفر زندان»، در: دایره‌المعارف علوم جنایی (مجموعه مقاله‌های تازه­های علوم جنایی)، کتاب دوم، چاپ اول، تهران، میزان، 1392.

-      احمدی، حبیب؛ دهقانی، رودابه، «آراء و اندیشه‌های اولریش بک (نظریه‌پرداز جامعه مخاطره‌‌آمیز)»، فصلنامه‌ توسعه اجتماعی (توسعه‌ انسانی سابق)، دوره 10، شماره‌ 2، زمستان 1394.

-      ام بریکول، گلینیس، روانشناسی ریسک، ترجمه: پروانه فخیم قاسم­زاده و مهتاب صالحی، چاپ اول، ایران چاپ، پژوهشکده بیمه، 1393.

-      بک، اولریش، جامعه در مخاطر‌ی جهانی، ترجمه‌ محمد‌رضا مهدی، تهران، انتشارات کویر، 1388.

-      بکاریا، سزار، رساله جرایم و مجازاتها، ترجمه محمدعلی اردبیلی، چاپ هشتم، نشر میزان، 1395.

-      تدین، عباس، «نظارت الکترونیکی: گامی به سوی جایگزین زندان»، مجله حقوقی دادگستری، دوره جدید، شماره 64، پاییز، 1387.

-      توسلی، غلامعباس؛ وداهیر، ابوعلی، «مناسبات دانش و سیاست در یک جامعه مخاطره‌آمیز: تأملی جامعه‌شناختی بر شکل‌گیری جوامع مخاطره‌آمیز نظارتی در عصر حاضر»، جامعه­شناسی ایران، دوره دهم، شماره 4، زمستان، 1388.

-      حسینی، سید محمد؛ ساعدی، زهرا؛ صادقی، آزاده، «نگاهی به تحولات مفهومی و کارکردی در کیفرشناسی نوین»، مجله حقوقی دادگستری، سال 76، شماره 79، پاییز 1391.

-      دنی، دیوید، ریسک و جامعه، ترجمه صالح کاشانی محمدی، چاپ اول، نشر پژوهشکده بیمه، 1393.

-      رضوانی، حمیدرضا، برنامه­ریزی استراتژیک راهبردی، چاپ اول، مؤسسه کتاب مهربان، 1389.

-      رضوانی، سودابه، مفهوم خطرناکی در علوم جنایی، چاپ اول، نشر میزان، 1396.

-      ریگاکاس، جورج اس، «جامعه خطر و جرم‌شناسی سنجشی: جنبه‌هایی برای یک گفتمان انتقادی»، ترجمه افشین عبداللهی، فصلنامه مطالعات بین‌المللی پلیس، سال چهارم، شماره 13، بهار 1392.

-      زاهدی، شمس‌السادات؛ و دیگران، فرهنگ جامع مدیریت، انتشارات دانشگاه علمه طباطبایی، چاپ چهاردهم، 1388.

-      سی ولش، براندون؛ فارینگتون، دیوید پی، دانشنامه پیشگیری از جرم آکسفورد، چاپ اول، نشر میزان، 1395.

-      عاملی، سعیدرضا، «دوجهانی شدن­ها و جامعه­ جهانی اضطراب»، نامه­ علوم اجتماعی، شماره­ 21، 1382.

-      غلامی، حسین، «اصل حداقل بودن حقوق جزا»، پژوهش حقوق کیفری، فصلنامه دانشگاه علامه طباطبایی، سال اول، شماره 2، زمستان، 1391.

-      فروغی، فضل‌الله؛ ایرانی، امیر، «مطالعه تطبیقی شناسایی و اجرای نظارت الکترونیکی در حقوق کیفری ایران و آمریکا»، مطالعات حقوق تطبیقی، دوره 7، شماره 2، 1395.

-      فیشر، بونی اس؛ لب، استیون پی، دانشنامه پیشگیری از جرم و بزه دیده شناسی، جلد دوم، چاپ اول، نشر میزان، 1394.

-      قادری ینگی­کند، علی­اکبر، مقایسه کنترل­های الکترونیکی با کیفرهای سالب آزادی: کارکردها و پیامدها، پایان­نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه کاشان، 1392.

-      قاسمی، محمد‌علی، «جامعه‌ ریسک و اهمیت آن برای مطالعات استراتژیک»، فصلنامه‌ مطالعات راهبردی، سال دوازده، شماره‌‌ 45، 1388.

-      قاضی­زاده، حسین، بررسی حقوقی ـ جرم­شناختی نظارت تأمینی در ماده 48 مکرر قانون مجازات اسلامی، پایان­نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه علوم قضایی، 1389.

-      گارلند، دیوید، مجازات و جامعه مدرن، ترجمه نبی­اله غلامی، چاپ اول، نشر میزان، 1395.

-      مهدوی­پور، اعظم؛ شهرانی کرانی، نجمه، «امنیتی ­شدن جرم‌شناسی: راهبردها و آثار آن بر حقوق کیفری»، دو فصلنامه پژوهشنامه حقوق کیفری گیلان، دوره پنجم، شماره 1، تابستان، 1393.

-      نجفی ابرندآبادی، علی­حسین، «کیفرشناسی نو ـ جرم­شناسی نو: درآمدی بر سیاست جنایی مدیریتی خطرمدار»، در: تازه­های علوم جنایی (مجموعه مقاله­ها)، زیرنظر علی‌حسین نجفی ابرندآبادی، چاپ نخست، تهران، بنیاد حقوقی میزان، 1388.

-      نجفی ابرندآبادی، علی­حسین، تقریرات درس جرم­شناسی (از جرم­شناسی انتقادی تا جرم­شناسی امنیتی)، دوره دکتری حقوق کیفری و جرم­شناسی دانشکده حقوق دانشگاه شهید بهشتی، نیم­سال دوم سال تحصیلی 1392-1391.

-      نجفی ابرندآبادی، علی­حسین؛ ایارگر، حسـین، «نظـارت بـر مجرمـان پرخطـر: راهکارها و چالش­ها»، فصلنامه پژوهش حقـوق کیفـری، دوره 2، شـماره 6، زمسـتان 1393.

-      نجفی ابرندآبادی، علی­حسین؛ رضوانی، سودابه، «سلبِ آزادی پیشگیری‌محور با تأکید بر ماده 150 قانون مجازات اسلامی 1392»، فصلنامه پژوهش حقوق کیفری، دوره چهارم، شماره 12، پاییز 1394.

-      نجفی ابرندآبادی، علی‌حسین؛ هاشم بیکی، حمید، دانشنامه جرم­شناسی، چاپ چهارم، انتشارات گنج دانش، 1395.

-      نوبهار، رحیم، «بازخوانی مستندات فقهی حکم اعدام برای تکرار جرایم حدی»، پژوهش‌های حقوق کیفری، سال دوم، شماره 5، زمستان 1392.

-      Ashworth, Andrew; Zedner, Lucia, Preventive Justice, Oxford University Press, 2014.

-      Bonta, J, "Offender Risk Assessment: Guidelines for Selection and Use", Criminal Justice and Behaviour, vol. 29, 2002.

-      Brown, Michelle, "New Penology", in: Bruinsma, G; Weisburd, D (eds), Encyclopaedia of Criminology and Criminal Justice, Springer Science Business Media, New York, 2014.

-      Castel, R, "From Dangerousness to Risk", in: Burchell, G; Gordon, C; Miller, P (eds), The Foucault Effect: Studies in Governmentality, Hemel Hempstead, Harvester Wheatsheaf, 1991.

-      Clear, T; Cadora, E, "Risk and Correctional Practice", in: Stenson, K; Sullivan, R (eds), Crime, Risk and Justice, Cullompton, Willan Publishing, 2001.

-      Day, Andrew; Carson, Ed, Boni, Nadia; Hobbs, Gaynor, "The Management of Sex Offenders in the Community: from Policy to Practice", Australian Journal of Social Issues, vol. 49, No. 3, 2014.

-      Feeley, M; Simon, J, "Actuarial Justice: The Emerging New Criminal Law", in: Nelken, D(ed.), The Future of Criminology, London, Sage Publications, 1994.

-      Feeley, M; Simon, J, "The New Penology", Criminology, vol. 39, 1992.

-      Fitzgibbon, D, An Pre-Emptive Criminalization: Risk Control and Alternative Futures, Issues in Community and Criminal Justice, Monograph No. 4, London, National Association of Probation Officers, 2004.

-      Fu, X, "On Rational Response of Criminal Law to a Risk Society", Canadian Social Science, vol. 10, 2014.

-      Garland, D, "The Culture of High Crime Societies", British Journal of Criminology, vol. 40, 2000.

-      Garland, D, The Culture of Crime Control: Crime and Social Order in Contemporary Society, Oxford, Oxford University Press. 2001.

-      Hebenton, Bill; Seddon, Toby, "From Dangerousness to Precaution: Managing Sexual and Violent Offenders in an Insecure and Uncertain Age", British Journal of Criminology, Vol. 49, 2009.

-      Kemshall, H, Understanding Risk in Criminal Justice, Open University Press, 2003.

-      Kemshall, H; Maguire, M, "Community Justice, Risk Management and Multi-Agency Public Protection Panels", Community Justice, vol. 1, 2002.

-      Kemshall, H; Wood, J, "Beyond Public Protection: An Examination of Community Protection and Public Health Approaches to High-Risk Offenders", Criminology & Criminal Justice, vol. 7, 2007.

-      Kennedy, Leslie; Van Brunschot, Erin, the Risk in Crime, NY, Rowman and Littlefield, 2009.

-      O’Malley, P, Risk, Uncertainty and Government, London, The Glass House Press, 2004.

-      O'Malley, P, Crime and Risk, Impact Criminology Series, London, Sage Publications, 2010.

-      O'Malley, P, Gendered Risks, Abingdon, UK, Cavendish Publishing Limited, 2007.

-      Rose, N, "Government and control", British Journal of Criminology, vol. 40, 2000.

-      Simon, J, "Entitlement to Cruelty: Neo-liberalism and the Punitive Mentality in the United States", In: Stenson, Kevin; Sullivan, R (eds.), Crime, Risk and Justice, 2001.

-      Simon, J, "Managing the Monstrous: Sex Offenders and the New Penology", Psychology, Public Policy and Law, 4(1–2), 1998.

-      Stenson, Kevin, "The New Politics of Crime Control", In: Stenson, Kevin; Sullivan, Robert (eds.), Crime, Risk and Justice, Willan publication, 2001.

-      Ulrich, Beck, "Pioneer in Cosmopolitan Sociology and Risk Society", Springer Briefs on Pioneers in Science and Practice, Vol. 18, 2014.

-      Walker, N, Dangerous People, London, Blackstone Press, 1996.

-      Zedner, Lucia, "Pre-Crime and Post-Criminology?", Theoretical Criminology, vol. 17, issue 2, 2007.