دادرسی الکترونیکی در رویارویی با جرایم رایانه‌ای: چالش‌ها و بایسته‌ها

نوع مقاله: پژوهشی

نویسندگان

1 عضو هیات علمی دانشگاه علامه طباطبایی

2 کارشناس ارشد حقوق جزا و جرم شناسی از دانشگاه علامه طباطبایی

10.22106/jlj.2017.30596

چکیده

دادرسی الکترونیکی به معنای ابتنای فرآیند رسیدگی کیفری بر تجهیزات الکترونیکی، ثبت، پردازش و تبادل اطلاعات است که به عنوان پدیده­ای جدید به همراه رایانه­ای شدن امور مطرح شده و فرض بر آن است که نقش به سزایی در روزآمد، کم‌هزینه و عادلانه کردن رسیدگی کیفری دارد.
از منظر تقنینی، «دادرسی الکترونیکی» عنوان مبهمی در بخش نهم قانون آیین دادرسی کیفری است که صرفاً به پشتوانه پیش­بینی در قانون مطرح شده است و با دادرسی جرایم رایانه­ای یکی نیست. میان این دو رابطه عموم و خصوص من‌وجه برقرار است؛ چنان‌ که در دادرسی الکترونیکی تلاش می­شود تا فرآیند رسیدگی کیفری نسبت به عموم جرایم با استفاده تجهیزات الکترونیکی و در فضای سایبر انجام شود. ولی در دادرسی جرایم رایانه­ای، از امکانات و فرآیندها برای کشف، اثبات و پیگیری جرایم رایانه­ای استفاده می­شود که ممکن است بعضاً با فرآیند کیفری سنتی انجام شود. با این حال چون دادرسی جرایم رایانه­ای، یکی از صورت­های دادرسی کیفری افتراقی است و در قانون آیین دادرسی کیفری نیز از همین وجه مورد تأکید قرار گرفته است، وجه افتراق استفاده از رایانه برای رسیدگی به جرم رایانه­ای است. به سخن دیگر، همچنان‌که مرتکب با استفاده از رایانه، مرتکب جرم رایانه­ای شده است؛ با بهره­گیری از امکانات و ظرفیت­های محیط رایانه، به اتهام وی رسیدگی شود. در این صورت دادرسی جرایم رایانه­ای در بطن دادرسی الکترونیکی قرار می­گیرد و با آن رابطه عموم و خصوص مطلق برقرار می­کند.

کلیدواژه‌ها


-      آشوری، محمد، «مفاهیم عدالت و انصاف از دیدگاه کنوانسیون اروپایی حقوق بشر»، در: مجموعه حقوق بشر و مفاهیم مساوات، انصاف و عدالت، زیر نظر محمد آشوری، چاپ اول، نشر گرایش، 1383.

-      افشارنیا، طیب؛ مبین، حجت، اطاله دادرسـی و توسعه قضایی، تهران، انتشارات خرسندی، 1388.

-      حیدری، الهام؛ اصل آزادی دلیل و ارزیابی دلیل در دادرسی کیفری ایران و انگلیس، رساله دکتری حقوق جزا و جرم­شناسی، پردیس قم دانشگاه تهران، 1391.

-      خالقی، علی، نکته­ها در قانون آیین دادرسی کیفری، تهران، مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های حقوقی شهر دانش، 1393.

-      رضوانی، سودابه؛ آقا میرسلیم، مرضیه­سادات، «کارآمدی خدمات الکترونیکی و فناوری ارتباطات و اطلاعات در حوزه عدالت کیفری»، در: بایسته­های پژوهش در نظام عدالت کیفری (مقالات برگزیده نخستین همایش ملی پژوهش در نظام عدالت کیفری؛ فرصت­ها و چالش‌ها)، تهران، نشر میزان، 1392.

-      روزنا، جیمز؛ و دیگران، انقلاب اطلاعات، امنیت و فناوری­های جدید، ترجمه علیرضا طیب، تهران، پژوهشکده مطالعات راهبردی، 1389.

-      شاه حیدری پور، محمدعلی؛ همتی، مجتبی، شرح اصول رفتار قضایی (بنگلور)، تهران، انتشارات خرسندی، 1389.

-      شاهسوند، مهدی؛ خجسته‌بخت، مجتبی، سیستم مدیریت پرونده قضایی، تهران، انتشارات روزنامه رسمی جمهوری اسلامی ایران، 1388.

-      طهماسبی، جواد، آیین دادرسی کیفری، جلد دوم، تهران، نشر میزان، 1394.

-      عالی­پور، حسن، جزوه آیین دادرسی کیفری (دادرسی افتراقی)، دوره کارشناسی ارشد حقوق جزا و جرم­شناسی، دانشگاه اصفـهان، گروه حقوق، نیمـسال نخسـت سال تحصیلی 93-1392.

-      فلچر، جورج. پی، مفاهیم بنیادین حقوق کیفری، ترجمه سیدمهدی سیدزاده ثانی، مشهد، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، 1384.

-      فیضی، کامران؛ مقدسی، علیرضا، دولت الکترونیک: بازآفرینی دولت در عصر اطلاعات، تهران، انتشارات ترمه، 1384.

-      گلدوست جویباری، رجب؛ اکبری، جهاندار، «عوامل انسانی اطاله دادرسی در امور کیفری»، مجله تحقیقات حقوقی، شماره 49، بهار و تابستان 1388.

-      ماندل، رابرت، چهره متغیر امنیت ملی، چاپ دوم، ترجمه پژوهشکده مطالعات راهبردی، انتشارات پژوهشکده مطالعات راهبردی، تهران، 1379.

-      محمدزاده، مهدی، «کارآمدی دادرسی در نظام عدالت کیفری»، در: بایسته­های پژوهش در نظام عدالت کیفری (مقالات برگزیده نخستین همایش ملی پژوهش در نظام عدالت کیفری؛ فرصت­ها و چالش­ها)، تهران، نشر میزان، 1392.

-      محمدیان، سارا؛ محمدرضاپور، بابک، «لزوم تشکیل پرونده شخصیت در فرایند کیفری ایران»، مجله پزشکی قانونی، دوره 19، شماره­های 2 و 3، تابستان و پاییز 1392.

-      مؤذن­زادگان، حسنعلی، «تضمینات حقوق دفاعی متهمان و امر بازجویی در مرحله تحقیقات مقدماتی»، مجله حقوق و سیاست، سال دوازدهم، شماره 28، بهار 1389.

-      میرزاپور، سلیمان؛ حیدری، ولی، «بررسی کارآمدی دادرسی الکترونیک و تحقق آن به عنوان یکی از مولفه­های شهر الکترونیک»، در: بایسته­های پژوهش در نظام عدالت کیفری (مقالات برگزیده نخستین همایش ملی پژوهش در نظام عدالت کیفری؛ فرصت­ها و چالش­ها)، تهران، نشر میزان، 1392.

-      ناجی زواره، مرتضی، دادرسی بی­طرفانه در امور کیفری، تهران، انتشارات موسسه مطالعات و پژوهش­های حقوقی شهر دانش، 1389.

 

-      Bennett, Colin, “Securitization and Surveillance: from Privacy Rights to Security Risks”, in: Transparent Lives: Surveillance in Canada, AU Press, Athabasca University, 2014.

-      Calo, Ryan, Digital Market Manipulation, George Washington Law Review, vol. 82, 2014.

-      Crowell, James, “the Electronic Courtroom”, Journal of Science and Technology Law, Boston University, vol. 10, 1998.

-      Fairfield, Joshua; Luna, Erik, “Digital Innocence”, Cornell Law Review, vol. 99, 2014.

-      Hopwood, Shon, “The not so Speedy Trial Act”, Washington Law Review, vol. 89, 2014.

-      Mason, Stephen, Electronic Disclosure, 3rd edition, LexisNexis Butterworth, 2012.

-      Paterson, Craig, Understanding the Electronic Monitoring of Offenders, VDM Verlag Dr. Muller Aktiengesellschaft, Saarbrucken, Germany, 2009.

-      Perrin, Bertrand; and others, “Electronic Evidence in Swiss Criminal Procedure”, Digital Evidence and Electronic Signature Law Review, vol. 8, 2011.

-      Schellekens, Maurice, “Digital Watermarks as Legal Evidence”, Digital Evidence and Electronic Signature Law Review, vol. 8, 2011.