مطالعه تطبیقی الگوهای دادرسی شرعی در کشورهای اسلامی

نوع مقاله: پژوهشی

نویسندگان

1 دانش آموخته دکتری پردیس فارابی دانشگاه تهران

2 دانشجوی دکتری دانشکده حقوق دانشگاه تهران

10.22106/jlj.2017.30579

چکیده

ساختار نظام قضا در کشورهای اسلامی معاصر مبتنی بر الگوهای مدرن جهانی شکل گرفته‌، ولی به دلیل اقتضای ماهیت فردی و اجتماعی نظام حقوقی اسلام و اهتمام مسلمانان بر اجرای آن، عمدتاً متأثر از شریعت اسلامی بوده است. حال مسأله محوری آن است که آیا نظام‌های حقوقی کشورهای اسلامی در تلفیق این دو رویکرد در خصوص دادرسی شرعی، دارای الگوهای بومی متناسب هستند یا خیر. ماهیت این الگوها چیست و چه نقاط ضعف و قوتی دارند؟ تحلیل تطبیقی این موضوع در بستری از تبیین رویکرد کلی دین‌گرا یا غیر دین‌گرا بودن نظام‌های حکومتی که در تعیین این الگوها بسیار مؤثر هستند، محور اصلی این نوشتار را تشکیل می‌دهد. در این رهگذر دو الگوی دادرسی شرعی در کشورهای اسلامی عبارت‌اند از نخست، ایجاد دادگاه‌های ویژه شرع؛ و دوم، دادرسی در دادگاه‌های عمومی مبتنی بر قوانین اسلامی. الگوی اخیر، در کشورهای دارای رویکرد همگرایی یا واگرایی دین و دولت، دو تعبیر حداقلی و حداکثری دادرسی شرعی را نمایان می‌سازد. در نهایت نیز تحلیل نوع و میزان دستیابی به هدف اصلی در این الگوها که همان اجرای احکام و قوانین اسلامی است، با توجه به دو جنبه ساختاری و محتوایی مد نظر قرار می­گیرد.

کلیدواژه‌ها


-      اسماعیلی، محسن؛ و همکاران، دین و قانون، انتشارات دانشگاه امام صادق (ع)، 1391.

-      آستین، رنی، آشنایی با علم سیاست، ترجمـه لیلا سـازگار، تـهران، مـرکز نشر دانشگاهی، 1374.

-      بهرامی احمدی، حمید، «تاریخچه تدوین قانون مدنی»، فصلنامه پژوهشی دانشگاه امام صادق علیه‌السلام، شماره۲۴، 1383.

-      جوادی آملی، عبدالله، حق و تکلیف در اسلام، چاپ پنجم، انتشارات اسراء، 1390.

-      دانش‌پژوه، مصطفی، مقدمه علم حقوق با رویکرد به حقوق ایران و اسلام، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1389.

-      داوید، رنه، «نظری درباره تحول حقوق اسلامی در جهان اسلام»، ترجمه ابوالفضل عزتی، مجله مقالات و بررسی‌های دانشگاه تهران، شماره 5 و 6، 1350.

-      رفعت، عبدالوهاب، «نگاهی به دیوان عالی قانون اساسی مصر»، ترجمه محمدرضا ویژه، نشریه حقوق اساسی، سال دوم، شماره سوم، 1383.

-      زرنگ، محمد، تحول نظام قضایی ایران، جلد اول، تهران، انتشارات مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1381.

-      سرخسی، محمد ابن احمد، شرح السیر الکبیر، قاهره، چاپ صلاح الدین منجد، 1971.

-      سلیمی، عبدالحکیم، «دین و قانون‌گذاری در افغانستان»، مجله مطالعات حقوقی، شماره دوم، 1385.

-      السنهوری، عبدالرزاق احمد، الوسیط فی شرح القانون المدنی الجدید، جلد ۱، بیروت، 1986 م.

-      شجاعی‌زند، علیرضا، «تعامل‌های دین و دولت»، قبسات، شماره 4، 1376.

-      شحاته، شفیق، حقوق اسلامی در خاورمیانه، جلد ۱، ترجمه محمد علوی، تهران، 1382.

-      شمس، ‌عبدالله، آیین‌دادرسی مدنی، جلد اول، تهران، نشر میزان، 1380.

-      شیخ طوسی، ابوجعفر، مبسوط، بیروت، دارالکتاب الاسلامیه، 1396 ق.

-      صدر، سید محمدباقر، الاسلام یقود الحیات، چاپ اول، مرکز الابحاث و الدراسات التخصصیه للشهید الصدر، 1421 ق.

-      طاهایی، سید­جواد، اندیشه دولت مدرن، به سوی نظریه دولت امام خمینی (ره)، تهران، مؤسسه چاپ و نشر عروج، 1381.

-      عمید­ زنجانی، عباسعلی، فقه سیاسی، جلد 3، چاپ دوم، تهران، انتشارات امیرکبیر، 1389.

-      غمامی، سید محمدمهدی، حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران، چاپ اول، تهران، انتشارات مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1390.

-      فاضل میبدی، محمدتقی، «دین و دولت از نگاه امام خمینی»، نامه مفید، شماره 20، 1378.

-      فرهنگ، محمد صدیق، افغانستان در پنج قرن اخیر، جلد 1، بی‌جا، انتشارات اسماعیلیان، 1371.

-      فیرحی، داوود، نظام سیاسی و دولت در اسلام، تهران، انتشارات سمت، 1391.

-      قاضی شریعت پناهی، ابوالفضل، حقوق اساسی و نهادهای سیاسی، چاپ هشتم، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، 1382.

-      قدیمی، علیرضا؛ کریمی، جواد، پاکستان، دانشنامه جهان اسلام، جلد 5، تهران، بنیاد دایره­المعارف بزرگ اسلامی، 1379.

-      کرمی، حامد، «جایگاه مرزهای جغرافیایی در نظریه ولایت فقیه و قانون اساسی ج.ا. ایران»، پایان­نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه امام صادق (ع)، 1389.

-      گرجی، علی‌اکبر، «دموکراسی و آزادی مذهبی در بستر لائیسیته»، پژوهش حقوق و سیاست، سال دهم، شماره 25، 1387.

-   لیان، نجیب، «بررسی نظام قضایی لبنان»، ترجمه سیاوش علیزاده، فصلنامه وکیل مدافع - ارگان داخلی کانون وکلای دادگستری خراسان، سال سوم، شماره هشتم و نهم، بهار و تابستان، 1392.

-      محقق داماد، سیدمصطفی، «سرگذشت عدالت و قضا در عربستان سعودی»، میقات حج، شماره 21، 1376.

-      محمد ابن مکی، شهید اول، الدروس، قم، انتشارات مکتب مفید، بی­تا.

-      م‍ح‍م‍ص‍ان‍ی‌، ص‍ب‍حی‌ رج‍ب‌، فلسفة التشریع فی الاسلام، ت‍رجم‍ه‌ اب‍راهیم‌ ع‍م‍ر، بی‍روت، م‍کت‍ب‍ه‌ ال‍کش‍اف‌، 1946 م.

-      مدنی، سیدجلال الدین، کلیات حقوق اساسی، تهران، انتشارات پایدار، 1387.

-      مصباح یزدی، محمدتقی، پاسخ استاد به جوانان، قم، انتشارات موسسه امام خمینی (ره)، 1391.

-      ــــــــــــــــــــ ، «اختیارات ولی فقیه خارج از سرزمین‌ها»، نشریه حـکومت اسلامی، سال اول، شماره اول، 1378.

-      Kazancigil, Ali, Introduction in to the state in global perspective, Paris, UNESCO, 1986.

-      Peletz, Michael, “Islamic Modern: Religious Courts and Cultural Politics in Malaysia”, Princeton University Press, 2002.