تقدم حق ولایی قهری مادر نسبت به جد پدری بر مبنای مصالح روز

نوع مقاله: پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه حقوق خصوصی دانشگاه مازندران

2 استادیار گروه حقوق دانشگاه اراک

3 دکتری حقوق خصوصی و استادیار دانشگاه پیام نور

چکیده

یکی از اهداف قوانین دادرسی کیفری، حمایت از حقوق و آزادی‌های فردی است. از در عصر جدید با سست ­شدن بنیاد نظام خانواده گسترده و پدرسالار و رواج روزافزون خانواده هسته­ای، درباره ولایت قهریِ مندرج در قانون مدنی اشکالات و سئوالاتی پدید آمده است که مقتضیات عصر حاضر پاسخ‌گویی دقیق به آنها را ایجاب می­کند. مواد 1180 و 1181 قانون مدنی به تبعیت از نظر مشهور امامیه، تنها پدر و جدّ پدری را ولیّ قهری طفل می­شناسد و هیچ صحبتی از مادر نمی­کند. قانون­گذار در سال 1353 به این اشکال پی برد و در ماده 15 قانون حمایت خانواده نوعی ولایت قانونی برای مادر وضع کرد. لیکن این مقرره دیر زمانی نپایید و پس از نسخ این قانون، پدربزرگ، مجدد همپای فرزندش، ولیّ قهری نوه­اش شد. قانون حمایت خانواده (مصوب 1391) برای اعطای حقّ ولایت قهری به مادر گام تازه­ای برداشته است. از این رو بر آن شدیم با پاسخ به سئوالات زیر به اثبات فرضیه خود بپردازیم: آیا سِمَت ولایت قهری بر مادر قابلِ جعل است؟ آیا این سِمَت در فرض برخورد با حقّ ولایی جدّ پدری می­تواند تقدم داشته باشد؟ فرضیه ما در این پژوهش این است که مادر پس از پدر بر فرزندان صغارِ خود حقّ ولایت دارد و این ولایت بر ولایت جد پدری ارجح است. در تمام مواردی که پدر، ولایت قهری بر صغیر دارد، مادر هم ولایت دارد. این ولایت در طول ولایت پدر و مقدم بر ولایت جد می­باشد. 

کلیدواژه‌ها


-     اردبیلی، احمد، مجمع الفائده و البرهان فی شرح إرشاد الأذهان، جلد سوم، چاپ اول، قم، مؤسسه النشر الاسلامی التابعه لجامعه المدرسین، 1404 ق.

-     انصاری، مرتضی، المکاسب، جلد سوم، چاپ اول، قم، مجمع الفکر الاسلامی، 1418 ق.

-   ابن جنید اسکافی، محمد بن احمد کاتب بغدادی، مجموعه فتاوی ابن جنید، تصحیح و تعلیق علی­پناه اشتهاردی، چاپ اول، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1416 ق.

-     اشتهاردی، علی­پناه، مدارک العروه، جلد سی­ام، چاپ اول، تهران، دارالأسوه للطباعه والنشر، 1417 ق.

-   باجلان، اکرم، بررسی وضعیت زنان سرپرست خانوار، گزارش مطالعات فرهنگی گروه زنان و خانواده مرکز پژوهش­های مجلس شورای اسلامی، تهران، انتشارات مرکز پژوهش­های مجلس، 1390.

-     بحرالعلوم، محمد بن محمدتقی، بلغه الفقیه، جلد سوم، چاپ چهارم، تهران، منشورات مکتبه الصادق، 1403 ق.

-     بَحرانی، یوسف بن احمد، الحدائق الناضره فی احکام العتره الطاهره، قم، مؤسسه النشر الاسلامی، بی­تا.

-     بهنام، جمشید، ساخت­های خانواده و خویشاوندی در ایران، چاپ اول، تهران، انتشارات خوارزمی، 1350.

-     جرجانی، امیر ابوالفتح، تفسیر شاهی، چاپ اول، تهران، انتشارات نوید، 1404 ق.

-     جعفری لنگرودی، محمدجعفر، ترمینولوژی حقوق، چاپ سیزدهم، تهران، نشر گنج دانش، 1382.

-     ــــــــــــــــــــــــــــ ، مجموعه محشی قانون مدنی، چاپ چهارم، تهران، نشر گنج دانش، 1391.

-     حسینی مراغی، میرعبدالفتاح، العناوین الفقهیه، جلد دوم، چاپ اول، قم، مؤسسه النشر الاسلامی، 1417 ق.

-     خویی، ابوالقاسم، محاضرات فی اصول الفقه، جلد دوم، چاپ اول، قم، مؤسسه النشر الاسلامی، 1378.

-     روشن، محمد، حقوق خانواده، تهران، چاپ اول، انتشارات جنگل جاودانه، 1390.

-     زرقاء، مصطفی احمد، المدخل الفقهیّ العام، جلد دوم، چاپ اول، دمشق، دارالقلم، 1418 ق.

-     سبحانی، جعفر، الاسلام و متطلبات العصر أو دور الزمان و المکان فی الاستنباط، چاپ اول، قم، مؤسسه الامام الصادق (ع)، 1424 ق.

-     سبزواری، محمد باقر، کفایه الاحکام، اصفهان، مدرسه صدر مهدوی، طبع حجریه، بی­تا.

-     شُبَیری زنجانی، موسی، کتاب نکاح، جلد یازدهم، چاپ اول، قم، مؤسسه پژوهشی رأی‌پرداز، 1419 ق.

-     شمس‌الدین، محمدجعفر، نکاح و طلاق در مذاهب پنجگانه اسلامی، چاپ اول، تهران، خرسندی، 1391.

-     شهابی، محمود، قواعد فقه، چاپ پنجم، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، 1390.

-     شهید اوّل، شمس‌الدّین محمد بن مکّی العاملی، الدروس، چاپ اول، قم، مؤسسه النشر الاسلامی، 1414 ق.

-     شهید ثانی، زین الدّین بن علی، مسالک الافهام الی تنقیح شرایع الاسلام، جلد چهارم، چاپ اول، قم، مؤسسه المعارف الاسلامیه، 1414 ق.

-     شیخ طوسی، ابوجعفر محمد بن الحسن، الإستبصار فیما اختلف من الاخبار، جلد سوم، چاپ اول، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1390.

-     ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ، تهذیب الاحکام، جلد هفتم، چاپ چهارم، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1407 ق.

-     ــــــــــــــــــــــــــــــــــ ، النهایه، قم، انتشارات قدس محمدی، بی­تا.

-     صانعی، یوسف، قیمومت مادر، چاپ سوّم، قم، انتشارات میثم تمّار، 1385.

-     ـــــــــــــ ، استفتائات قضایی، جلد دوم، چاپ سوّم (اوّل ناشر)، قم، انتشارات پرتو خورشید، 1388.

-     صفایی، حسین؛ و اسدالله امامی، مختصر حقوق خانواده، چاپ بیستم، تهران، نشر میزان، 1389.

-     طباطبایی، محمدحسین، بررسی­های اسلامی (مجموعه مقالات علامه طباطبایی)، چاپ سوم، قم، بوستان کتاب، 1387.

-     علامه حلی، جمال الدّین الحسن، تذکره الفقهاء، جلد دوم، بی­جا، منشورات مکتبه المرتضویه لاحیاء الآثار الجعفریه، بی­تا.

-     علایی رحمانی، فاطمه، «میزان گستره ولایت پدر از نگاه دین»، مجله علوم انسانی دانشگاه الزهرا، سال دهم، شماره بیست­و­دوم، بهار 1379.

-     عنایت، حلیمه؛ و مجید موحد، «زنان و تحولات ساختاری خانواده در عصر جهانی­شدن»، پژوهش زنان، دوره دوم، شماره دوم، تابستان 1383.

-     فاضل مقداد، ابوعبدالله مقداد بن عبدالله، نضد القواعد الفقهیه علی مذهب الامامیه، چاپ اول، قم، مکتبه آیت­الله العظمی المرعشی، 1403.

-     فروزان، ستاره، «زنان سرپرست خانوار: فرصت­ها و چالش­ها»، پژوهش زنان، دوره یکم، شماره پنجم، بهار 1382.

-     فیض، علیرضا، مبادی فقه و اصول، چاپ بیست­و­دوم، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، 1391.

-     کاتوزیان، امیرناصر، مقدمه علم حقوق، چاپ بیست­و­دوّم، تهران، شرکت سهامی انتشار، 1375.

-     ـــــــــــــــــ ، حقوق مدنی: خانواده، جلد اول، چاپ ششم، تهران، شرکت سهامی انتشار با همکاری بهمن برنا، 1382.

-     ـــــــــــــــــ ، دوره حقوق مدنی: خانواده، جلد دوم، چاپ اول، تهران، شرکت سهامی انتشار، با تجدیدنظر کامل و اضافات، 1389.

-     کاشف الغطاء، محمدحسین، تحریر المجله، جلد اول، چاپ اول، نجف، المکتبه المرتضویه، 1359 ق.

-     کتابی، محمود، «توانمندسازی زنان برای مشارکت در توسعه»، پژوهش زنان، دوره یک، سال سوم، شماره هفتم، پاییز 1382.

-     کلینی رازی، ابی جعفر محمد، الفروع من الکافی، جلد اول و پنجم و هفتم، چاپ سوم، قم، دارالکتب الاسلامیه، 1367.

-     کوئن، بروس، مبانی جامعه­شناسی، ترجمه و اقتباس غلامعباس توسلی و رضا فاضل، چاپ چهاردهم، تهران، انتشارات سمت، 1382.

-     مطهری، مرتضی، نظام حقوق زن در اسلام، چاپ شصت­و­ششم، تهران، صدرا، 1392.

-     مکارم شیرازی، ناصر، «پرسش­های نوپیدای فقهی (2)»، مجله فقه اهل بیت (فارسی)، شماره هشتم، زمستان 1375.

-     ــــــــــــــــــــ ، دایره­المعارف فقه مقارن، چاپ اول، قم، انتشارات مدرسه امام علی (ع)، 1427 ق.

-     منتظری، حسینعلی، مجازات­های اسلامی و حقوق بشر، چاپ اول، قم، نشر ارغوان دانش، 1387.

-     موسوی خمینی، روح­الله، صحیفه امام، جلد بیست­و­یکم، چاپ اول، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1378.

-     ـــــــــــــــــــــــ ، تحریرالوسیله، چاپ اول، قم، مؤسسه مطبوعات دارالعلم، بی­تا.

-     ـــــــــــــــــــــــ ، الاجتهاد و التقلید، چاپ اول، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1376.

-     نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام، جلد بیست­و­ششم، چاپ سوم، قم، دارالکتب الاسلامیه، بی­تا.