تقدم حق ولایی قهری مادر نسبت به جد پدری بر مبنای مصالح روز

نوع مقاله: پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه حقوق خصوصی دانشگاه مازندران

2 استادیار گروه حقوق دانشگاه اراک

3 دکتری حقوق خصوصی و استادیار دانشگاه پیام نور

چکیده

یکی از اهداف قوانین دادرسی کیفری، حمایت از حقوق و آزادی‌های فردی است. از در عصر جدید با سست ­شدن بنیاد نظام خانواده گسترده و پدرسالار و رواج روزافزون خانواده هسته­ای، درباره ولایت قهریِ مندرج در قانون مدنی اشکالات و سئوالاتی پدید آمده است که مقتضیات عصر حاضر پاسخ‌گویی دقیق به آنها را ایجاب می­کند. مواد 1180 و 1181 قانون مدنی به تبعیت از نظر مشهور امامیه، تنها پدر و جدّ پدری را ولیّ قهری طفل می­شناسد و هیچ صحبتی از مادر نمی­کند. قانون­گذار در سال 1353 به این اشکال پی برد و در ماده 15 قانون حمایت خانواده نوعی ولایت قانونی برای مادر وضع کرد. لیکن این مقرره دیر زمانی نپایید و پس از نسخ این قانون، پدربزرگ، مجدد همپای فرزندش، ولیّ قهری نوه­اش شد. قانون حمایت خانواده (مصوب 1391) برای اعطای حقّ ولایت قهری به مادر گام تازه­ای برداشته است. از این رو بر آن شدیم با پاسخ به سئوالات زیر به اثبات فرضیه خود بپردازیم: آیا سِمَت ولایت قهری بر مادر قابلِ جعل است؟ آیا این سِمَت در فرض برخورد با حقّ ولایی جدّ پدری می­تواند تقدم داشته باشد؟ فرضیه ما در این پژوهش این است که مادر پس از پدر بر فرزندان صغارِ خود حقّ ولایت دارد و این ولایت بر ولایت جد پدری ارجح است. در تمام مواردی که پدر، ولایت قهری بر صغیر دارد، مادر هم ولایت دارد. این ولایت در طول ولایت پدر و مقدم بر ولایت جد می­باشد. 

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Priority of Natural Guardianship Right of Mother on the Paternal Grandfather on the Basis of Modern Interests

نویسندگان [English]

  • Sam Mohammadi 1
  • Hossien Kaviar 2
  • Azam Ebrahimi 3
چکیده [English]

In new era with the loosening of patriarchal and extended family foundation and the increasing popularity the nuclear families, about natural guardianship mentioned in Iranian Civil Code, has been emerged some questions and problems. Articles 1180 and 1181 Iranian Civil Code provides: "a minor is under the natural guardianship of its father or paternal grandfather". In Iranian Civil Code does not natural guardianship right to her minor child. In year 1353 the Iranian legislator understand this problem and enacted Family Protection Act and in article 15 provide the special natural guardianship for mother. However, this rule did not last and after the rescission of this rule, paternal grandfather alongside of his son was special guardian of his grandson. In year 1391 Family Protection Act for granting the natural guardianship right to mother has taken a fresh step. This rule confirmed by Council of Constitutional Guardians. Hence we in this article decide with answer to following question, prove our hypothesis: whether position of natural guardianship is able concoct for mother? Whether this position in case of encounter to natural guardianship right of paternal grandfather is precedence? Hypothesis of this paper is that after death of father natural guardianship right is belong to mother and she has guardianship right to her minors. This guardianship is precedence than guardianship right of paternal grandfather. In any case that father has guard to minors, as well as mother has this right. Her guardianship is parallel to father guardianship and preeminent than paternal grandfather guardianship.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Natural Guardianship
  • Mother
  • Father
  • Paternal Grandfather
  • Priority
-     اردبیلی، احمد، مجمع الفائده و البرهان فی شرح إرشاد الأذهان، جلد سوم، چاپ اول، قم، مؤسسه النشر الاسلامی التابعه لجامعه المدرسین، 1404 ق.

-     انصاری، مرتضی، المکاسب، جلد سوم، چاپ اول، قم، مجمع الفکر الاسلامی، 1418 ق.

-   ابن جنید اسکافی، محمد بن احمد کاتب بغدادی، مجموعه فتاوی ابن جنید، تصحیح و تعلیق علی­پناه اشتهاردی، چاپ اول، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1416 ق.

-     اشتهاردی، علی­پناه، مدارک العروه، جلد سی­ام، چاپ اول، تهران، دارالأسوه للطباعه والنشر، 1417 ق.

-   باجلان، اکرم، بررسی وضعیت زنان سرپرست خانوار، گزارش مطالعات فرهنگی گروه زنان و خانواده مرکز پژوهش­های مجلس شورای اسلامی، تهران، انتشارات مرکز پژوهش­های مجلس، 1390.

-     بحرالعلوم، محمد بن محمدتقی، بلغه الفقیه، جلد سوم، چاپ چهارم، تهران، منشورات مکتبه الصادق، 1403 ق.

-     بَحرانی، یوسف بن احمد، الحدائق الناضره فی احکام العتره الطاهره، قم، مؤسسه النشر الاسلامی، بی­تا.

-     بهنام، جمشید، ساخت­های خانواده و خویشاوندی در ایران، چاپ اول، تهران، انتشارات خوارزمی، 1350.

-     جرجانی، امیر ابوالفتح، تفسیر شاهی، چاپ اول، تهران، انتشارات نوید، 1404 ق.

-     جعفری لنگرودی، محمدجعفر، ترمینولوژی حقوق، چاپ سیزدهم، تهران، نشر گنج دانش، 1382.

-     ــــــــــــــــــــــــــــ ، مجموعه محشی قانون مدنی، چاپ چهارم، تهران، نشر گنج دانش، 1391.

-     حسینی مراغی، میرعبدالفتاح، العناوین الفقهیه، جلد دوم، چاپ اول، قم، مؤسسه النشر الاسلامی، 1417 ق.

-     خویی، ابوالقاسم، محاضرات فی اصول الفقه، جلد دوم، چاپ اول، قم، مؤسسه النشر الاسلامی، 1378.

-     روشن، محمد، حقوق خانواده، تهران، چاپ اول، انتشارات جنگل جاودانه، 1390.

-     زرقاء، مصطفی احمد، المدخل الفقهیّ العام، جلد دوم، چاپ اول، دمشق، دارالقلم، 1418 ق.

-     سبحانی، جعفر، الاسلام و متطلبات العصر أو دور الزمان و المکان فی الاستنباط، چاپ اول، قم، مؤسسه الامام الصادق (ع)، 1424 ق.

-     سبزواری، محمد باقر، کفایه الاحکام، اصفهان، مدرسه صدر مهدوی، طبع حجریه، بی­تا.

-     شُبَیری زنجانی، موسی، کتاب نکاح، جلد یازدهم، چاپ اول، قم، مؤسسه پژوهشی رأی‌پرداز، 1419 ق.

-     شمس‌الدین، محمدجعفر، نکاح و طلاق در مذاهب پنجگانه اسلامی، چاپ اول، تهران، خرسندی، 1391.

-     شهابی، محمود، قواعد فقه، چاپ پنجم، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، 1390.

-     شهید اوّل، شمس‌الدّین محمد بن مکّی العاملی، الدروس، چاپ اول، قم، مؤسسه النشر الاسلامی، 1414 ق.

-     شهید ثانی، زین الدّین بن علی، مسالک الافهام الی تنقیح شرایع الاسلام، جلد چهارم، چاپ اول، قم، مؤسسه المعارف الاسلامیه، 1414 ق.

-     شیخ طوسی، ابوجعفر محمد بن الحسن، الإستبصار فیما اختلف من الاخبار، جلد سوم، چاپ اول، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1390.

-     ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ، تهذیب الاحکام، جلد هفتم، چاپ چهارم، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1407 ق.

-     ــــــــــــــــــــــــــــــــــ ، النهایه، قم، انتشارات قدس محمدی، بی­تا.

-     صانعی، یوسف، قیمومت مادر، چاپ سوّم، قم، انتشارات میثم تمّار، 1385.

-     ـــــــــــــ ، استفتائات قضایی، جلد دوم، چاپ سوّم (اوّل ناشر)، قم، انتشارات پرتو خورشید، 1388.

-     صفایی، حسین؛ و اسدالله امامی، مختصر حقوق خانواده، چاپ بیستم، تهران، نشر میزان، 1389.

-     طباطبایی، محمدحسین، بررسی­های اسلامی (مجموعه مقالات علامه طباطبایی)، چاپ سوم، قم، بوستان کتاب، 1387.

-     علامه حلی، جمال الدّین الحسن، تذکره الفقهاء، جلد دوم، بی­جا، منشورات مکتبه المرتضویه لاحیاء الآثار الجعفریه، بی­تا.

-     علایی رحمانی، فاطمه، «میزان گستره ولایت پدر از نگاه دین»، مجله علوم انسانی دانشگاه الزهرا، سال دهم، شماره بیست­و­دوم، بهار 1379.

-     عنایت، حلیمه؛ و مجید موحد، «زنان و تحولات ساختاری خانواده در عصر جهانی­شدن»، پژوهش زنان، دوره دوم، شماره دوم، تابستان 1383.

-     فاضل مقداد، ابوعبدالله مقداد بن عبدالله، نضد القواعد الفقهیه علی مذهب الامامیه، چاپ اول، قم، مکتبه آیت­الله العظمی المرعشی، 1403.

-     فروزان، ستاره، «زنان سرپرست خانوار: فرصت­ها و چالش­ها»، پژوهش زنان، دوره یکم، شماره پنجم، بهار 1382.

-     فیض، علیرضا، مبادی فقه و اصول، چاپ بیست­و­دوم، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، 1391.

-     کاتوزیان، امیرناصر، مقدمه علم حقوق، چاپ بیست­و­دوّم، تهران، شرکت سهامی انتشار، 1375.

-     ـــــــــــــــــ ، حقوق مدنی: خانواده، جلد اول، چاپ ششم، تهران، شرکت سهامی انتشار با همکاری بهمن برنا، 1382.

-     ـــــــــــــــــ ، دوره حقوق مدنی: خانواده، جلد دوم، چاپ اول، تهران، شرکت سهامی انتشار، با تجدیدنظر کامل و اضافات، 1389.

-     کاشف الغطاء، محمدحسین، تحریر المجله، جلد اول، چاپ اول، نجف، المکتبه المرتضویه، 1359 ق.

-     کتابی، محمود، «توانمندسازی زنان برای مشارکت در توسعه»، پژوهش زنان، دوره یک، سال سوم، شماره هفتم، پاییز 1382.

-     کلینی رازی، ابی جعفر محمد، الفروع من الکافی، جلد اول و پنجم و هفتم، چاپ سوم، قم، دارالکتب الاسلامیه، 1367.

-     کوئن، بروس، مبانی جامعه­شناسی، ترجمه و اقتباس غلامعباس توسلی و رضا فاضل، چاپ چهاردهم، تهران، انتشارات سمت، 1382.

-     مطهری، مرتضی، نظام حقوق زن در اسلام، چاپ شصت­و­ششم، تهران، صدرا، 1392.

-     مکارم شیرازی، ناصر، «پرسش­های نوپیدای فقهی (2)»، مجله فقه اهل بیت (فارسی)، شماره هشتم، زمستان 1375.

-     ــــــــــــــــــــ ، دایره­المعارف فقه مقارن، چاپ اول، قم، انتشارات مدرسه امام علی (ع)، 1427 ق.

-     منتظری، حسینعلی، مجازات­های اسلامی و حقوق بشر، چاپ اول، قم، نشر ارغوان دانش، 1387.

-     موسوی خمینی، روح­الله، صحیفه امام، جلد بیست­و­یکم، چاپ اول، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1378.

-     ـــــــــــــــــــــــ ، تحریرالوسیله، چاپ اول، قم، مؤسسه مطبوعات دارالعلم، بی­تا.

-     ـــــــــــــــــــــــ ، الاجتهاد و التقلید، چاپ اول، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1376.

-     نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام، جلد بیست­و­ششم، چاپ سوم، قم، دارالکتب الاسلامیه، بی­تا.