تحدید تضمین‌های دادرسی عادلانه در پرتو جرم‌شناسی امنیت‌گرا

نوع مقاله: پژوهشی

نویسندگان

1 عضو هیأت علمی گروه حقوق دانشگاه خوارزمی

2 دانشجوی دوره دکتری حقوق کیفری و جرم‌شناسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران شمال

چکیده

احساس ناامنی ناشی از تحولات دهه­ نخست هزاره­ سوم در جهان سرآغازی برای اتخاذ تدابیر بی­سابقه سخت­گیرانه و سرکوب­گرانه شد که در لوای شعار مبارزه با جرم و ندای برقراری امنیت، تحقق می­یافت. بدین ترتیب در حوزه جرم‌شناسی نیز بر اثر افزایش جرایم در قرن بیستم شاهد شکل­گیری نگرش­های جدیدی هستیم که ماهیت آنها کاملاً امنیتی است. دیدگاه‌های جدید با دغدغه­ تأمین امنیت جانی و مالی شهروندان و طرح اندیشه­های کنترل­محور و ناتوان­ساز جرم‌شناسی‌های امنیت­مدار، زمینه عدول از رویکرد اصلاحی ـ تربیتی نظریات جرم­شناختی بالینی را فراهم ساختند و توسل به رویکردهای امنیت­محور و سرکوب­گر را سرلوحه­ کار خود قرار دادند. این تغییر رویکرد جهت‌گیری­های حقوق کیفری را نیز تحت‌ تأثیر خود قرار داده، چنانکه تضمین امنیت حقوقی و قضایی تحت­الشعاع تضمین امنیت جسمانی و مالی شهروندان و نظم عمومی قرارگرفته است. بدین­سان، با حاکمیت رویکردهای امنیت­مدار جرم‌شناسی و غلبه مفاهیمی همچون نظم عمومی و امنیت جامعه بر حقوق و آزادی‌های فردی آثار فراوانی بر حقوق­ کیفری کشورهای مختلف پدیدار گشته است. با پذیرش رویکرد امنیت­محور اصول و موازین حاکم بر دادرسی عادلانه در پاره­ای موارد نادیده انگاشته ­شده است. در حالی­که تأمین امنیتی پایدار، هیچ­گاه از رهگذر نادیده گرفتن حقوق دفاعی متهمان تحقق نمی­یابد. در این مقاله بر آنیم که با نگاهی متفاوت تأثیرات این رویکرد بر حقوق­ کیفری، به‌ویژه حقوق کیفری شکلی و موازین دادرسی عادلانه، را مورد تحلیل و بررسی قرار دهیم.

کلیدواژه‌ها


-    آزمایش، علی، «محاکمه صدام از منظر حقوق بین­المللی جزایی»، مجله کانون وکلای دادگستری خراسان، شماره 3، 1386.

-  ــــــــــــــ ، «رعایت حقوق فردی در دادرسی بین­المللی کیفری با تأکید بر حقوق متهم»، مجموعه مقالات اولین همایش بین‌المللی بررسی مسائل حقوق بین­الملل بشر، انتشارات دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه علامه طباطبایی، اردیبهشت 1381.

-    آخوندی، محمود، آیین دادرسی کیفری، جلد سوم، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، چاپ ششم، 1384.

-    آشوری، محمد، آیین دادرسی کیفری، جلد دوم، انتشارات سمت، چاپ هفتم، 1385.

-  ـــــــــــــــ ، مفاهیم عدالت و انصاف از دیدگاه کنوانسیون اروپایی حقوق بشر، در: حقوق بشر و مفاهیم مساوات، انصاف و عدالت، زیر نظر محمد آشوری، تهران، انتشارات دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، 1383.

-  ــــــــــــــ ، «نگاهی به حقوق متهم در حقوق اساسی و قانون آیین دادرسی دادگاه­های عمومی ­و انقلاب در امور کیفری»، فصلنامه مجتمع آموزش عالی قم، سال اول، شماره سوم، پاییز 1378.

-  آشوری، محمد، و محمدعلی بهمنی­قاجار، «رویه کمیته حقوق بشر در حمایت از حق آزادی و امنیت شخصی»، فصلنامه حقوق دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، دوره جدید، شماره 3، پاییز 1387.

-  آلبرشت، هانس یورگ، «تروریسم، خطر و قانون­گذاری»، ترجمه مهدی مقیمی و مجید قورچی‌بیگی، فصلنامه فقه و حقوق، سال سوم، شماره 11، زمستان 1385.

-        ابراهیمی، شهرام، پیشگیری از جرم در چالش با موازین حقوق بشر، رساله دکتری حقوق جزا جرم­شناسی، دانشکده حقوق دانشگاه تهران، خرداد ماه 1387.

-    اردبیلی، محمدعلی، حقوق جزای عمومی، جلد نخست، نشر میزان، چاپ ششم، پاییز 1383.

-    ــــــــــــــ ، «گفتاری درباره شکنجه و پیشگیری از آن»، فصلنامه تحقیقات حقوقی، شماره 22، سال 1377 ـ 1376.

-    اسدی، طیبه، رویه قضایی دادگاه اروپایی حقوق بشر با تأکید بر حقوق بنیادین، پایان­نامه کارشناسی ارشد، رشته حقوق بین­الملل، دانشگاه مفید قم، 1383.

-    اشتیاق، وحید، مقدمه کتاب آیین دادرسی کیفری، نوشته علی خالقی، مؤسسه مطالعات و پژوهش­های حقوقی شهر دانش، 1390.

-  امیدی، جلیل، «دادرسی کیفری و حقوق بشر»، مجلس و پژوهش، نشریه مرکز پژوهش­های مجلس شورای اسلامی، سال دهم، شماره 38، تابستان 1382.

-  ـــــــــــــ ، «تعریف و مبانی علنی بودن دادرسی کیفری»، فصلنامه مدرس علوم انسانی ـ پژوهش­های حقوق تطبیقی، شماره 58، پاییز 1387.

-    ایزانلو، محسن، آزادی اندیشه و بیان در حقوق اساسی ایران، انتشارات دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه تهران، بهار 1382.

-    بکاریا، سزار، رساله­ جرایم و مجازات­ها، ترجمه محمدعلی اردبیلی، نشر میزان، چاپ ششم، 1389.

-  بیگ­زاده، ابراهیم، «سازوکارهای پیشگیری از شکنجه و مجازات­ها یا رفتارهای ظالمانه، غیرانسانی و تحقیرکننده در پرتو پروتکل 18 دسامبر 2002 میلادی»، فصلنامه آموزه­های فقهی، شماره 19، بهار 1385.

-  پرادل، ژان، «به دنبال اصول راهبردی مشترک آیین­های دادرسی کیفری مختلف اروپایی»، ترجمه منوچهر خزانی، مجله حقوقی بین المللی، مرکز امور حقوقی بین المللی ریاست جمهوری، شماره 21، بهار 1376.

-    ترشل، استفان و سارا سامرز، «دادرسی عادلانه در امور جنایی»، ترجمه علی شایان، فصلنامه حقوقی دادگستری، سال هفتادم، شماره 57 ـ 56، دوره جدید، پاییز و زمستان 1385.

-  ترنر، سوزان؛ پترسیلیا، جون؛ و الیزابت پیپر دشنز، «ارزیابی برنامه­ نظارت فشرده برای بزهکاران مواد مخدردر تعلیق مراقبتی و آزادی مشروط»، ترجمه مهرداد رایجیان اصلی، فصلنامه حقوقی دادگستری، شماره 64، پاییز 1387.

-  خالقی، علی، «علنی بودن دادرسی در پرتو اسناد بین­المللی و حقوق داخلی»، دوفصلنامه پژوهش­های حقوقی مؤسسه مطالعات و پژوهش­های حقوقی شهر دانش، شماره 5، بهار و تابستان 1383.

-  خلجی، منصوره، «حمایت از حقوق متهمان به جنایات بین­المللی در مرحله دادرسی»، دو فصلنامه فقه­ و حقوق خانواده، سال دوازدهم، شماره 46، بهار و تابستان 1386.

-  دلماس مارتی، میری، «پارادایم جنگ علیه جرم؛ مشروع ساختن امر غیرانسانی»، ترجمه روح‌الدین کردعلیوند، تازه‌های علوم جنایی، مجموعه مقاله­ها، زیر نظر علی‌حسین نجفی ابرندآبادی، نشر میزان، چاپ اول، بهار 1388.

-    دهقانی، حسین، «مدیریت زمان: تسریع در دادرسی»، ماهنامه تعالی حقوق، سال سوم، شماره 12، مرداد و شهریور 1390.

-  دهقانی، علی، رویکرد امنیت­گرا به دادرسی کیفری؛ مبانی، جلوه­ها و چگونگی تعدیل آن با تأکید بر حقوق ایران، رساله دکتری حقوق جزا و جرم‌شناسی، دانشگاه تهران، زمستان 1389.

-    رزاقی، کیانوش، «استانداردهای دادرسی در اسناد بین­المللی و نظام قضایی ایران»، ماهنامه کانون، سال پنجاه و دوم، شماره 105، خرداد 1389.

-  رنجبریان، امیرحسین، «قاعده منع شکنجه در حقوق بین­الملل معاصر»، فصلنامه حقوق، دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، شماره 70، زمستان 1384.

-  ژولین، آنت؛ و برایان استیپاک، «درمان مواد مخدر و حبس­های منزلی همراه با نظارت الکترونیکی: ارزیابی یکی از تدابیر اجتماعی جایگزین زندان»، ترجمه مهرداد رایجیان اصلی، فصلنامه حقوقی دادگستری، شماره 36، پاییز 1380.

-    سیدآقایی، سید علیرضا، حقوق متهم در محاکم اختصاصی ایران، نشر معاونت حقوقی و امور مجلس ناجا (دفتر تحقیقات کاربردی)، 1391.

-    شمس، عبدالله، آیین دادرسی مدنی، جلد دوم، انتشارات دراک، چاپ چهارم، پاییز 1387.

-  شمس­ناتری، محمدابراهیم، «جایگاه منع شکنجه در حقوق کیفری ایران و اسناد بین‌المللی»، فصلنامه حقوق خصوصی، شماره 9، پاییز و زمستان 1384.

-    صالحی، جواد، «حقوق متهم در برخورداری از مؤلفه­های دادرسی عادلانه»، ماهنامه اصلاح و تربیت، سال نهم، شماره 97، خرداد 1389.

-    عالی­پور، حسن، توازن میان امنیت ملی و آزادی­های فردی در مقابله با جرایم تروریستی، رساله دکتری حقوق جزا و جرم‌شناسی، دانشکده حقوق دانشگاه شهید بهشتی، پاییز 1387.

-    عبداللهی، افشین؛ و هیمن بهرامی، «توجه به حالت خطرناک برای مدیریت و کنترل بزهکاری»، ماهنامه تعالی حقوق، سال چهارم، شماره­های 13و14، دی 1390.

-    علم، محمود، استانداردهای بین­المللی رفتار پلیس و مأموران امنیت کشور، نشر هاشمیون، 1384.

-    فتحی، محمدجواد؛ و علی دهقانی، «استقلال بازپرس در انجام تحقیقات مقدماتی و تأثیر آن در تحقق دادرسی عادلانه»، فصلنامه فقه و حقوق، سال پنجم، شماره 2، بهار 1388.

-    فخر، حسین؛ و علی حاجی­پور، «اصل علنی بودن دادرسی­ها و موانع تحقق آن در حقوق ایران»، نشریه­ دانشکده علوم انسانی و اجتماعی، سال چهاردهم، شماره­های 33 ـ 32، بهار و تابستان 1390.

-    فرح­بخش، مجتبی، «مفهوم و مبانی حقوق دفاعی متهم»، فصلنامه حقوقی دادگستری، شماره 56 و 57، پاییز و زمستان 1385.

-    فرخشه، علی، «حقوق متهم در فرآیند دادرسی کیفری»، ماهنامه دادرسی، شماره 72، سال دوازدهم، بهمن و اسفند 1387.

-  فهیم دانش، علی، «وضعیت حقوق بشر در ایالات متحده پس از یازدهم سپتامبر»، فصلنامه مطالعات منطقه­ای: اسراییل‌شناسی – آمریکا­شناسی، سال پنجم و ششم، شماره­های 20 و 21، پاییز و زمستان 1383.

-    فیـوضی، رضـا، «دادگاه نـظامی ­نورمبرگ پس از چهل سال»، فصلنامه حقوقی بین المللی، شماره 9، پاییز و زمستان 1367.

-  قاری سیدفاطمی، سیدمحمد، حقوق بشر در جهان معاصر، دفتر دوم، جستارهایی تحلیلی از حق­ها و آزادی­ها، موسسه مطالعات و پژوهش­های حقوقی شهردانش، چاپ دوم، 1389.

-  ـــــــــــــ ، حقوق بشر در جهان معاصر، دفتر یکم، درآمدی بر مباحث نظری: مفاهیم، مبانی، قلمرو و منابع، مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های حقوقی شهر دانش، چاپ سوم، 1390.

-    قپانچی، حسام؛ و حمید دانش‌ناری، «الگوهای دوگانه فرآیندکیفری کنترل جرم و دادرسی منصفانه»، فصلنامه آموزه‌های حقوق کیفری، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، شماره 4، پاییز و زمستان 1391.

-    قربان­نیا، ناصر، «ماهیت عام تعهد به رعایت حقوق بشر و مسأله­ شرط»، فصلنامه حقوق اسلامی، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، شماره 21، تابستان 1388.

-    کاشانی، سیدمحمود، استانداردهای جهانی دادگستری: نقد و بررسی قانون دادگاه­های عمومی و انقلاب، تهران، نشر میزان، تابستان 1383.

-    کاظمی، مریم، «حقوق بشر و دولت­ها در عصر جهانی شدن»، فصلنامه راهبرد، شماره 38، 1384.

-    کای، ­امبوس، «آیین دادرسی کیفری بین­المللی: ترافعی، تفتیشی یا مختلط»، ترجمه حسین آقایی جنت­‌مکان، فصلنامه تحقیقات حقوقی، شماره 45، بهار و تابستان 1386.

-    گسن، رمون، «ملاحظه­هایی درباره هدف آیین دادرسی کیفری»، ترجمه شهرام ابراهیمی، فصلنامه حقوقی دادگستری، شماره 57 – 56، پاییز و زمستان 1385.

-    ماری، فلیپ، «کیفر و مدیریت خطرها: بسوی عدالتی محاسبه­گر در اروپا»، ترجمه حسن کاشفی ­اسماعیل­زاده، فصلنامه حقوقی دادگستری، شماره 48 و49، پاییز و زمستان 1383.

-  محمودی جانکی، فیروز؛ و سارا آقایی، «‹بررسی نظریه­ بازدارندگی مجازات»، فصلنامه حقوق، مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دوره 38، شماره 2، تابستان 1387.

-  موسوی، سید فضل­الله؛ و سیدمهدی موسوی، «آثار دادرسی فوری در حقوق ایران و انگلیس»، فصلنامه حقوق دانشکده حقوق و علوم سیاسی، سال سی و نهم، شماره 3، پاییز 1388.

-  ـــــــــــــ ، «نحوه و قلمرو اجرای دادرسی فوری در حقوق ایران وانگلیس»، فصلنامه حقوق دانشکده حقوق و علوم سیاسی، سال چهل و دوم، شماره 1، بهار 1391.

-  ـــــــــــــ ، «نقد و بررسی دادرسی فوری در حقوق ایران و انگلیس»، فصلنامه حقوق دانشکده حقوق و علوم سیاسی، سال سی و نهم، شماره 1، بهار 1388.

-    مهرپور، حسین، «کندوکاوی در تمهیدات نظام بین­الملل حقوق بشر و جلوگیری از شکنجه››، فصلنامه راهبرد، شماره 30، زمستان 1382.

-    میرخلیلی، سیدمحمود، «بازپژوهش تجری در آموزه­های اسلامی ­با نگاهی به حالت خطرناک از منظرجرم‌شناسی»، نامه مفید، شماره 82، 1389.

-    میرزاپور مشیزی، علیرضا، «ضمانت‌اجراهای عدم رعایت مهلت معقول»، ماهنامه تعالی حقوق، سال چهارم، شماره 16، خرداد و تیر 1391.

-    نجفی ابرندآبادی، علی­حسین، تقریرات­ درس جرم‌شناسی (ازجرم‌شناسی انتقادی تا جرم‌شناسی امنیتی)، دوره دکتری حقوق کیفری و جرم‌شناسی دانشکده حقوق دانشگاه شهید بهشتی، نیم سال دوم سال تحصیلی 1392-1391.

-    ـــــــــــــ ، «کیفرشناسی‌نو ـ جرم‌شناسی‌نو: درآمدی بر سیاست جنایی مدیریتی خطرمدار»، تازه‌های علوم جنایی (مجموعه مقاله­ها)، زیر نظر علی­حسین نجفی ابرند­آبادی، نشر میزان، 1388.

-    نوربها، رضا، «شکنجه در کنوانسیون 1984 سازمان ملل متحد»، فصلنامه کانون وکلا، شماره 148 و149، پاییز و زمستان 1368.

-    ولایی، عیسی، فرهنگ تشریح اصطلاحات اصولی، نشر نی، چاپ دوم،1380.

-    هاشمی، سیدمحمد، حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران، جلد 2، انتشارات دادگستر، چاپ پنجم، 1380.

-    یوسفی مراغه، مهدی، «خدمات­رسانی به بزه­دیدگان در مرحله دادرسی و اجرای حکم»، فصلنامه حقوق و مصلحت، سال اول، شماره چهارم، پاییز 1388.

 

-    Jessberger, Florian, “Bad Torture Good Torture? What International Criminal Lawyers May Learn From The Recent Trial Of Police Offecers In Germany”, Journal Of International Criminal Justice, vol. 3, 2005.

-    Mar Jimeno, Bulnes, “After September 11th: The Fight Against Terrorism In National And European Law: Substantive And Procedural Rules: Some Examples”, European Law Journal, vol. 10, No. 2, March 2004.

-    Schabas, Wiliam, “House of Lords Prohibits use of Torture Evidence but Fails to Comdemn Its Use by The Police”, International Criminal Law Review, vol.7, 2007.