بررسی اعتبار نظریه کارشناس از منظر فقه و حقوق

نوع مقاله: پژوهشی

نویسندگان

عضو هیأت علمی دانشگاه بین المللی امام خمینی(ره)

چکیده

نظر کارشناس، دیدگاه یک شخص متخصص و حرفه‌ای است‌ که دادرس از آن  به‌عنوان ابزاری مفید در جهت حل‌وفصل دعاوی حقوقی و کیفری بهره می‌گیرد. نظر مذکور، مختص حقوق کنونی نیست و از دیرباز در متون فقهی با عنوان نظر اهل خبره مورد توجه فقها بوده است. لیکن امروزه باتوجه‌به تخصصی شدن علوم و مبانی، اهمیت این نهاد بیش از پیش احساس می‌شود؛ مضاف بر اینکه میزان اختیار قاضی در رد یا قبول نظر کارشناس به‌لحاظ تأثیر آن بر سرنوشت دعاوی، بسیار حایز اهمیت است. اهمیت این بحث، زمانی بیشتر آشکار می‌‌شود که‌ اظهارنظر کارشناس، مغایر ادله دیگر باشد. لذا هدف از این نوشتار، تحلیل نظر کارشناس در قالب امارات قانونی و قضایی، ظنون مطلق و خاص و تبیین چگونگی تصمیم‌گیری قاضی در مواجهه با نظر مزبور است‌ که با بررسی متون حقوقی و فقهی محقق می‌شود. بنابراین در راستای تحلیل مباحث مذکور، سؤالات چندی مطرح می‌شود، از جمله اینکه نظر کارشناس از امارات قانونی است یا قضایی؟ اختیار قاضی در پذیرش این نظر تا چه حدی است؟ باتوجه‌به سابقه نظر کارشناس در متون فقهی، موضع فقها در این‌باره چگونه است؟       به‌منظور پاسخ به این سؤالات، نوشته حاضر به روش تحلیلی تطبیقی به بررسی نظر کارشناس در حقوق و فقه می پردازد؛ به این ترتیب که نظر کارشناس و میزان اعتبار آن در حقوق، نظر اهل خبره و حجیت آن در فقه، امارات و انواع ظنون و ظن حاصل از نظر اهل خبره و سرانجام، تکلیف قاضی در اجرای نظر کارشناس را مورد تحلیل و تبیین قرار می‌دهد. در نهایت، بررسی مباحث فوق و پاسخ به سؤالات مطروحه به این امور می‌انجامد که نظر کارشناس از امارات قضایی در حقوق و ظنون مطلق در فقه است. این نتیجه از تطبیق ظن خاص با اماره قانونی و ظن مطلق با اماره قضایی حاصل می‌شود و اینکه قاضی در مواجهه با نظرکارشناس، اجباری در پذیرش بی چون‌وچرای آن ندارد ولی هنگامی می‌تواند از قبول آن امتناع کند که دلایل مخالفت خود را به‌صورت مستند بیان نماید.    

کلیدواژه‌ها


فارسی

-         قرآن کریم.

-         ابدالی، مهرزا­د، رویه و آیین دا­درسی مدنی، چا­پ اول، تهرا­ن، انتشارا­ت نیک‌اندیش، 1385 .

-         امامی، سید حسن، حقوق مدنی، ج6 ، انتشارات ا­سلامیه، تهرا­ن، 1389.

-         بلاغت، محمد یحیی، «حجیت نظر کارشناس در امور کیفری»، مجله معرفت، شماره 134، بهمن 1387.

-         جعفری­لنگرودی ، محمدجعفر، دانشنامه حقوقی، ج 1و2،، چاپ ششم، مؤسسه انتشارات امیرکبیر، تهران، 1376 .

-         _______ ، مبسوط در ترمینولوژی حقوق، ج 1، چاپ اول، کتابخانه گنج دانش، تهران، 1378.

-         هاشمی، سید محمود (زیرنظر)، فرهنگ فقه، مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام، ج1، مؤسسه دایره­المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت علیهم السلام، قم، چاپ اول، 1426 ه.ق.

-         حسن­زاده، مهدی، «ا­عتبار نظر کارشناس»، مجله اندیشه­های حقوقی، شماره 7، پاییز و زمستان 83 .

-         _______، «کارشناسی، دلیلی مستقل از علم قاضی»، مجله فقه و حقوق، شماره 12، بهار 1386.

-         دیانی، عبدالرسول، «ایقان وجدان قاضی مقایسه اجمالی نظام­های حقوق اسلام، ایران و فرانسه»، ماهنامه دادرسی ، شماره 51، مرداد و شهریور 1384.

-         المنجدالابجدی، فرهنگ عربی به فارسی، ترجمه احمد سیاح، چاپ ششم، انتشارات فرحان، تهران، 1379 .

-         حیدری، علی­نقی، اصول استنباط فی اصول فقه باسلوب جدید، ترجمه عباس زراعت و حمید مسجدسرایی، چاپ هفتم، انتشارات حقوق اسلامی، قم، 1388.

-         مظفر، محمدرضا، اصول فقه، ترجمه: محسن غرویان و علی شیروانی، ج2، چاپ ششم، انتشارات دارالفکر، قم، 1388.

-         فیض، علی­رضا، مبادی فقه و اصول، انتشارات دانشگاه تهران، تهران، 1366 .

-         قرجه­لو، علی­رضا، «امارات قضایی در حقوق کیفری ایران و انگلیس»، مجله تحقیقات حقوقی، شماره 49، بهار و تابستان 1388.

-         کاتوزیان، ناصر، مقدمه علم حقوق، چاپ چهل­وچهارم، شرکت سهامی انتشار، تهران، 1384.

-         کاتوزیان، ناصر، «ماهیت و اثر اماره حقوقی»، مجله دانشکده حقوق ­و علوم سیاسی، شماره 64، تابستان 83 .

-         مدنی، سیدجلال­الدین، آیین دادرسی مدنی، ج2، چاپ چهارم، انتشارات کتابخانه گنج دانش، تهران، 1375.

-         محقق­د­ا­ماد، سیدمصطفی، مباحثی از اصول فقه، ج3، چاپ چهارم، مرکز نشر علوم اسلامی، تهران، 1386 .

-         محمدی، ابوالحسن، مبانی استنباط حقوق اسلامی، چاپ  بیست­وسوم، انتشارات دانشگاه تهران، تهران، 1385.

-         معاونت آموزش قوه قضاییه، مجموعه نشست­های قضایی، ج1، چاپ اول، انتشارات جاودانه، تهران، 1387.

-         هاشمی، رعنا، «بررسی میزان تأثیر اظهارنظر کارشناسی پزشکی قانونی در پرونده­های کیفری مختومه دادگستری استان تهران در سال­های 1376 الی 1379» ، مجله پزشکی قانونی، شماره 27، پاییز 1381.

عربی:

-         العزوی­نایینی، محمدحسین، فوائدالاصول، ج3 ، مؤسسه نشر اسلامی تابعه لجماعه­المدرسین، ب «قم المشرفه»، 1406 ه.ق.

-         امام خمینی، روح­الله، انوارالهدایه، ج2 ، چاپ دوم، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، تهران، 1415 ه.ق.

-         حکیم، سیدمحسن، حقایق­الاصول ، ج 2، کتاب­فروشی بصیرتی ، 1408 ه.ق .

-         طباطبایی، محمد حسن، حاشیه علی­الکفایه، ج 4 ، بنیاد علمی، فکری علامه طباطبایی ، بی­تا.

-         گلپایگانی، محمدرضا، ا­فاضه­العوائد، ج2 ، انتشارا­ت دارالقرآن کریم،1410 قم، ه.ق.

-         مشکینی، ابوالحسن، حواشی مشکینی، ج 3، انتشارات لقمان، 1413 ه.ق.