پیش‌زمینة مفهوم قانون در عصر مشروطه:از مالک‌الرقابی تا تنظیمات

نوع مقاله: پژوهشی

نویسندگان

چکیده

پیدایش مفهوم قانون را در عصر مشروطه باید حاصل تلاش متفکرانی دانست که سال‌ها پیش از تاریخ رسمی وقوع انقلاب مشروطه (1324ق. / 1285 ش.) به تبیین این مفهوم همت گماشتند. بنابراین، آگاهی یافتن از بستر ذهنی و عینی و نخستین بحث‌ها و واکاوی‌ها دربارة چیستی قانون در این خصوص بسیار چشم‌گشاست. نوشتار حاضر به سیر اندیشة          تحول‌خواهی در نظام حاکم پیش از مشروطه تا انقلاب مشروطه، که در واقع سیر پیدایش و تحول مفهوم قانون در اندیشة متفکران آن زمان بود‌ه است،   می‌پردازد. رسیدن به ایدة نظام مشروطه و قانون متناسب با آن یک امر تصادفی نبوده است. وجود سلطنت مطلقة غیرمنظم (مستقل) و مفهوم قانون مالک‌الرقابی و مطرح شدن سلطنت مطلقة منظم و قانونی که به مثابة تنظیمات عمل کند، جملگی پیشینة رسیدن به نظام مشروطه و فهم غالب متفکران آن دوره از قانون بود، فهمی که به نوبه خود متشتت بود و به دگراندیشی‌هایی جدی انجامید.

کلیدواژه‌ها


فارسی

-        آبراهامیان، یرواند، ایران بین دو انقلاب ( از مشروطه تا انقلاب اسلامی)، ترجمة فیروزمند، کاظم- شمس آوری، حسن- مدیر شانه‌چی، محسن ، تهران، نشر مرکز، چاپ هشتم، 1383.

-        آخوندزاده، میرزا فتحعلی، مکتوبات، مقدمه و تصحیح و تجدید نظر از: م. صبحدل، بی جا، انتشارات مرد امروز، چاپ اول، خرداد 1364 خورشیدی.

-        آدمیت، فریدون و ناطق، هما، افکار اجتماعی و سیاسی و اقتصادی منتشر نشده دوران قاجار، تهران، آگاه، 2536.

-        آدمیت، فریدون، اندیشه ترقی و حکومت قانون : عصر سپهسالار، تهران، خوارزمی، 1351.

-        آدمیت، فریدون اندیشه‌های طالبوف تبریزی، تهران، انتشارات دماوند، چاپ دوم ، اردیبهشت ماه 1363.

-        آدمیت، فریدون، ایدئولوژی نهضت مشروطیت ایران، جلد نخست، تهران، پیام، چاپ اول 2535.

-        الگار، حامد، میرزا ملکم خان، ترجمه: جهانگیر عظما، تهران، شرکت سهامی انتشار با همکاری انتشارات مدرس، چاپ اول، بهار 1369.

-        اکبری، محمد علی، تبارشناسی هویت جدید ایرانی (عصر قاجار و پهلوی اول)، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ اول، زمستان 1384.

-        اکبری، محمد علی، چالش های عصر مدرن در ایران عهد قاجار ( مجموعه مقالات )، تهران، انتشارات روزنامة ایران، چاپ اول، 1384.

-        امین، سید حسن، تاریخ حقوق ایران، تهران، انتشارات دایره المعارف ایران‌شناسی، تهران، 1386.

-        دهباشی، علی، یاد محمد علی جمال‌زاده، تهران، نشر ثالث، 1377.

-        راسخ، محمد، بنیاد نظری اصلاح نظام قانون‌گذاری، تهران، مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی، چاپ اول، 1384.

-        ــــــــــــ ، ویژگی‌های ذاتی و عرضی قانون، مجلة مجلس و پژوهش، سال 13، شمارة 51.

-        ــــــــــــ ، مقدمة مترجم بر مقالة نظریة مشروطه [درآمدی بر مبانی حقوق عمومی] (اثر مارتین لاگلین)، مجلة مجلس و پژوهش، سال 14، شمارة 56.

-        رجبی (دوانی)، محمدحسن، مکتوبات و بیانات سیاسی و اجتماعی علمای شیعه، مجموعه 4 جلدی، تهران،: نشر نی، چاپ اول،1390.

-         روزنامه صور اسرافیل ( دوره کامل)، انتشارات رودکی، اسفند 1361.

-        زرگری‌نژاد، غلامحسین، رسائل سیاسی عصر قاجار، تهران، انتشارات کتابخانة ملی جمهوری اسلامی ایران، چاپ اول، 1380.

-        زرگری‌نژاد، غلامحسین، رسایل مشروطیت به روایت موافقان و مخالفان، جلد اول و دوم، تهران، انتشارات موسسه تحیقات و توسعه علوم انسانی، چاپ دوم، 1390.

-        شیرازی، میرزا صالح، گزارش سفر میرزا صالح شیرازی، به کوشش همایون شهیدی، تهران، 1362.

-        طالبوف، عبدالرحیم بن ابوطالب، مسائل الحیات، تفلیس، مطبعة غیرت، 1324 قمری.

-        ــــــــــــ ، آزادی و سیاست (دو رسالة ایضاحات در خصوص آزادی و سیاست طالبی)، به کوشش ایرج افشار، تهران، انتشارات سحر، 1357.

-        فروغی، محمد علی، حقوق اساسی یعنی آداب مشروطیت دول، چاپ علی اصغر حقدار، تهران، کویر، 1382.

-        قاضی مرادی، حسن، ملکم خان نظریه‌پرداز نوسازی سیاسی در عصر مشروطه، تهران،کتاب آمه، 1389.

-        کاتوزیان، محمد علی (همایون)، تضاد دولت و ملّت (نظریة تاریخ و سیاست در ایران)، ترجمة علیرضا طیّب، تهران، نشر نی، چاپ هشتم، 1390.

-        کاشانی، سید محمود، حقوق مدنی (قراردادهای ویژه)، تهران، نشر میزان، چاپ اول، تابستان 1388.

-        کرمانی، ناظم‌الاسلام، تاریخ بیداری ایرانیان، بخش دوم، به کوشش سعیدی سیرجانی، علی اکبر، تهران، انتشارات آگاه، چاپ چهارم، 1362.

-        ملکم خان، روزنامه قانون، تهران :موسسه انتشارات کویر، چاپ اول، 2535.

-        ملکم خان، مجموعه آثار میرزا ملکم خان، گردآوری و مقدمة محمد محیط طباطبایی، برلین، نشر گردون، چاپ یکم، پائیز 1389.

-        میرزا یوسف خان تبریزی "مستشارالدوله"؛ رساله موسوم به یک کلمه، به اهتمام علیرضا دولتشاهی ، تهران، بال، 1386.

-        نورائی، فرشته، تحقیق در افکار میرزا ملکم خان ناظم الدوله، تهران، شرکت سهامی کتاب های جیبی،  چاپ اول، 1352.

-        هارت، هربرت،  مفهوم قانون ، ترجمة محمد راسخ، تهران، نشر نی، چاپ دوم، 1390.

انگلیسی و فرانسوی

-     Amir Arjomand, Said “Political Ethic and Public Law in the Early Qajar Period”, in Religion and Society in Qajar Iran, Gleave, Robert (ed.), Routledge Curzon, 2005.

-     Bayart , Jean- François,  in G.Salamé, dir., Démocraties Sans Démocrates, Fayard, 1994.

-     Brown, E. G., The Press and Poetry of Modern Persia, Cambridge, 1914.

-     Floor, Willem, “Qajar Iran (Political, Social and Cultural Change 1800-1925”, in Bosworth, Edmond   and Hillenbrand, Carole (eds.), USA: Mazda Publishers, 1992.

-     Moshtaghi, Ramin, “Rule of Law in Iran” , in Koetter/Schuppert,Understandngs of the Rule of Law in various Legal orders of the World, Rule of Law Working Paper Series Nr. 11, Berlin, 2010, http://wikis.fu-berlin.de/display/SB projectrol/Home.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                        

-     Schneider, Irene, “Religious and State Jurisdiction During Nasir Al-Din Shah’s Reign”, in Religion and Society in Qajar Iran, Gleave, Robert (ed.), Routledge Curzon, 2005.

-     Sheikholeslami, Reza A. ,The Structure of Central Authority in Qajar Iran (1871-1896), USA: Scholars Press, 1997.